Menu

EAGAINST.com

Πλωτίνος Ροδοκανάκης, ένας έλληνας αναρχικός – Τέος Ρόμβος

Το ανά χείρας βιβλίο ανήκει σ’ εκείνα που δημιουργούν αμηχανία στον εκδότη, αλλά και μεγάλη ευχαρίστηση στον αναγνώστη. Κάθε εκδοτικός οίκος θέλει να έχει επιτυχημένες σειρές, να εντάσσει τα βιβλία του σε κατηγορίες: «Ελληνική Λογοτεχνία», «Ξένη Λογοτεχνία», «Ιστορία» κ.λπ. Υποθέτω πως το ίδιο πρόβλημα θα είχε και η ΗΛΕΚΤΡΑ με το τελευταίο βιβλίο του «αιρετικού» συγγραφέα Τ. Ρόμβου, για τον – άγνωστο στην Ελλάδα – Πλωτίνο Ροδοκανάκη, κλασικό αναρχικό φιλόσοφο του 19ου αιώνα, θεμελιωτή του αναρχικού κινήματος στο Μεξικό και έναν από τους ιδρυτές του εργατικού – επαναστατικού κινήματος σ’ αυτή τη χώρα, που τόσο τον αναγνωρίζει και τον τιμά. Άγαλμά του βρίσκεται σε κεντρική πλατεία της Πόλης του Μεξικού. Θα έπρεπε να φτάσει ο 21ος αιώνας για να τον γνωρίσουν οι συμπατριώτες του εδώ στην Ελλάδα, χάρη στη δημιουργική τρέλα του Ρόμβου, που δέκα ολόκληρα χρόνια γύριζε τον κόσμο ερευνώντας αρχεία, βιβλιοθήκες, ακόμα και νεκροταφεία, για να βρει στοιχεία για τη ζωή του Ροδοκανάκη, και χάρη στις εκδόσεις ΗΛΕΚΤΡΑ, που «προξένησαν» αυτό το βιβλίο – γιατί δεν έφτασαν τα χειρόγραφα στον εκδοτικό οίκο έτοιμα, έφτασε μόνο μια ιδέα, και ο εκδοτικός οίκος παρήγγειλε τη συγγραφή αυτού του έργου.

Το συγγραφικό έργο του Ροδοκανάκη περιλαμβάνει βιβλία και άρθρα που κάποτε θα πρέπει να μεταφραστούν και στα ελληνικά. Για τη δράση του στο Μεξικό έχουμε κάποιες μαρτυρίες, έστω και ελλιπείς. Για την ίδια τη ζωή του υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία ούτε καν μία φωτογραφία του. Δεν έγραψε αυτοβιογραφία, όπως ο Τρότσκι, και το αιμοσταγές καθεστώς του δικτάτορα Ντίαζ δεν επέτρεψε στους συντρόφους και τους μαθητές του να περισυλλέξουν τη μνήμη του και να την καταθέσουν γραπτώς. Φανταστείτε ένα βιβλίο για τον Άρη Βελουχιώτη στη διάρκεια της Χούντας. Αδιανόητο! Η εξουσία, η κάθε εξουσία έχει πάντα ως πρώτο μέλημα τη δολοφονία της ιστορικής μνήμης και την αναθεώρηση της Ιστορίας, που την ξηλώνει και τη ράβει στα μέτρα της.

Ο Ρόμβος δεν χαρακτηρίζει το βιβλίο του ιστορικό, αλλά ούτε και μυθιστόρημα – σέβεται απολύτως την ιστορία του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα τόσο στην Ευρώπη όσο και στο επαναστατημένο Μεξικό. Εντούτοις, η προσωπικότητα του Πλωτίνου βγαίνει ανάγλυφη. Θυμίζει δουλειά αρχαιολόγου, που βρίσκει ένα θραύσμα κάποιου ψηφιδωτού και προσπαθεί να συμπληρώσει το υπόλοιπο, ή, με λίγα ευρήματα της παλαιολιθικής ή νεολιθικής εποχής, να καταλάβει πώς λειτουργούσαν αυτές οι μακρινές κοινωνίες. Και, όχι σπάνια, τα αποτελέσματα είναι θαυμαστά, Πώς γίνεται αυτό; Νομίζω πως είναι θέμα εσωτερικής επικοινωνίας του ερευνητή με το εύρημά του. Αν μπει στον κόσμο του ευρήματός του, αν κατανοήσει δηλαδή τη λογική του, τότε είναι σαν να μαθαίνει μια ξένη γλώσσα, και τις άγνωστες λέξεις να τις καταλαβαίνει από τα συμφραζόμενα, μέχρι να τις επιβεβαιώσει ή να τις απορρίψει το λεξικό, ή η πραγματικότητα. Νομίζω πως αυτό έκανε ο Ρόμβος.

Έγινε σύντροφος με το φάντασμα του Πλωτίνου και συγκατοίκησαν για δέκα χρόνια. Όπως προκύπτει από τις προηγούμενες μυθιστορηματικές καταθέσεις του Ρόμβου, που έχουν στον ορίζοντά τους έντονες βιογραφικές μαρτυρίες, είναι και ο ίδιος ένας «κοσμοπολίτης της καρδιάς», με «πατρίδα ολόκληρο τον κόσμο», που επιδιώκει την ευτυχία του ανθρώπινου γένους. Το ευαγγελικό «αγαπάτε αλλήλους» που χρησιμοποιούσε ο Ροδοκανάκης θα μπορούσε να ήταν και το πρώτο σύνθημα των αναρχικών. Και ο Ροδοκανάκης δεν έβλεπε αντίθεση ανάμεσα στο Ευαγγέλιο και την αναρχία. Το πρόβλημα με τον χριστιανισμό είναι όταν γίνεται κρατική ιδεολογία, και ο “αυτοκράτωρ” δίνει τα δικά του τυραννικά χαρακτηριστικά στον Θεό, όταν τον κάνει κυριολεκτικά σαν τα μούτρα του. Στις χώρες που ο χριστιανισμός (σ’ όποια του εκδοχή, ανατολική ή δυτική) έγινε ιδεολογία, δεν προσκυνούμε τον Θεό, αλλά την εξουσία.

Πέρα από τις λογοτεχνικές αρετές του, το βιβλίο διαβάζεται και σαν μυθιστόρημα, χωρίς ακαδημαϊκές επιβαρύνσεις και υποσημειώσεις, που συχνά δεν είναι καθόλου αθώες, αλλά υποδηλώνουν κάποιον ναρκισσισμό γνώσεων. Είναι ένα βιβλίο βαθύτατα πολιτικό, χωρίς όμως να το δηλώνει. Καταρχήν, είναι μια πράξη αγάπης, αλληλεγγύης στη χαμένη μνήμη του Ροδοκανάκη· μια μνήμη που την κάνει κτήμα μας. Κατά δεύτερο λόγο, ο Ρόμβος κατορθώνει και κάνει μια “ακτινογραφία” της γέννησης ενός κινήματος. Στο σημείο αυτό, το βιβλίο γίνεται εξαιρετικά επίκαιρο. Τι απομένει σήμερα, μετά τον παροπλισμό του Σοβιετικού Κομμουνισμού, που ήταν όντως μια ατμομηχανή του παγκόσμιου κινήματος; – κακιά μηχανή, βέβαια, και γι’ αυτό χάλασε και αχρηστεύτηκε. Απομένει μια ζοφερή πραγματικότητα, που δεν διαφέρει και πολύ από αυτή του 19ου αιώνα. Απομένει, επίσης, το αίτημα της ανατροπής αυτής της πραγματικότητας – όπως μας έδειξαν ο Σαιν Σιμόν, ο Φουριέ και ο Προυντόν, οι δάσκαλοι του Πλωτίνου Ροδοκανάκη, που δεν κατέστρεφαν τίποτε αν προηγούμενα δεν είχαν βρει το εναλλακτικό μοντέλο, έστω και σε μικροκλίμακα, έστω με ένα σχολειό, με έναν συνεταιρισμό ή, ακόμα, με ένα μικρό «φαλανστήριο» – που θα αλλάξει την προσωπική μας στάση απέναντι στη ζωή. Όλα ξεκινούν ταπεινά, σχεδόν ανεπαίσθητα.

(από τον πρόλογο του βιβλίου)

Περίληψη βιβλίου

Στα 1861 ένας Έλληνας σοσιαλιστής, ο Πλωτίνος Ροδοκανάκης, ταξιδεύει από την Ευρώπη στο Νέο Κόσμο. Έχει σπουδάσει ιατρική στη Βιέννη και στο Βερολίνο, φιλοσοφία στο Παρίσι και είναι γαλουχημένος με τις φιλοσοφικές ιδέες και τις πολιτικές θεωρίες της εποχής.

Επηρεασμένος από τον Σαιν Σιμόν, τον Πιερ Ζοζέφ Προυντόν και τον Κάρολο Φουριέ φτάνει στο Μεξικό με σκοπό να εφαρμόσει τις ιδέες του Σοσιαλισμού για τις οποίες αγωνίστηκε με συνέπεια επί 25 χρόνια. Στη χώρα αυτή ο Έλληνας σοσιαλιστής μπόλιασε ιδέες που αλλού δύσκολα γίνονταν κατανοητές. Την ίδια εποχή, η ιδέα και μόνο ότι η ιδιοκτησία είναι κλοπή αντιμετωπιζόταν στην Ευρώπη, με ιερή αγανάκτηση και αποτροπιασμό, αντίθετα από το Μεξικό όπου από αιώνες ίσχυε στους Ινδιάνους η λογική της κοινοτικής γης (Calpuli) την οποία είχαν σφετεριστεί οι μεγαλοκτηματίες. Το «Γη και Ελευθερία», σύνθημα των εξεγέρσεων που ξέσπασαν τις μέρες εκείνες, έμελλε να γίνει το σύμβολο της κατοπινής επανάστασης του Ζαπάτα.

Ο Πλωτίνος Ροδοκανάκης παρέμεινε σε όλη του τη ζωή αγωνιστής, συνεπής στις ιδέες του κι έγινε γνωστός ως ο ιδρυτής του μεξικάνικου αναρχισμού και μια από τις σημαντικότερες μορφές του πρώιμου εργατικού κινήματος. Με το έργο του επηρέασε σημαντικά το αγροτικό και το εργατικό κίνημα συντελώντας στην προώθηση μερικών από τους σημαντικότερους κοινωνικούς στόχους του. Οι ιδέες και η δράση του, όπως ήταν φυσικό, σε μια συντηρητική κοινωνία και σε μια εποχή έντονων πολιτικών και κοινωνικών ανακατατάξεων στο Μεξικό, συνάντησαν πολλές αντιδράσεις. Εκείνος, όμως, ήταν πάντα έτοιμος να υπερασπιστεί τα δικαιώματα των φτωχών και κατατρεγμένων κάνοντας πολεμική στους ισχυρούς αντιπάλους του, που μάχονταν τις πολιτικές του ιδέες, όπως αποδεικνύει η πληθώρα των άρθρων που δημοσίευσε στις εφημερίδες της εποχής.

Το όνομα του Πλωτίνου Ροδοκανάκη θα φωτίζει το όραμα για Ισότητα και Δικαιοσύνη των ξεχασμένων της μεξικανικής γης, δίπλα σ’ εκείνο του Εμιλιάνο Ζαπάτα, που παραμένει ο θρυλικός ήρωας των απόκληρων του Μεξικού και που στο όνομά του εξεγείρονται ακόμα και σήμερα οι καταπιεσμένοι.

Αυτόνομη Δράση – Άμεση δημοκρατία, και γενικευμένη κοινωνική αυτοδιεύθηνση

{…} ΣΑΝ ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Δημοσιεύουμε σ’αυτό το τεύχος τρία κείμενα γύρω από το ζήτημα της Αμεσης Δημοκρατίας και της Γενικευμένης Κοινωνικής Αυτοδιεύθυνσης, μέσα από διαφορετικές το καθένα προσεγγίσεις. Διαφορετικές στα επιμέρους αφού η κάθε μία προσπαθεί ν’ απαντήσει και σε μιά ιδιαίτερη πλευρά του ζητούμενου. Παράλληλα όμως και οι τρεις συγκλίνουν στα θέματα ουσίας, δηλαδή το ζήτημα της άμεσης δημοκρατίας διαχωρισμένο από την αυτοδιεύθυνση της εργασίας, του χώρου και του χρόνου σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο είναι μιά νέα φενάκη. Φαινάκη που θυμίζει φιλολογικές συζητήσεις αστικοφιλελεύθερου περιεχομένου γύρω από την δημοκρατία της αρχαίας Αθήνας τον τέταρτο αιώνα δουλοκτητικής, πατριαρχικής, γι’ αυτό και μισής. Όπως μισή στις μέρες μας είναι η δημοκρατία που μας προβάλουν οι θιασώτες του ιδιωτικού αλλά και του κρατικού καπιταλισμού.

Η διεύρυνση και η υπέρβαση αυτής της «Δημοκρατίας» σε όλες τις πλευρές της ατομικής και κοινωνικής ζωής σαν πανανθρώπινο και οικουμενικό αίτημα είναι η θέληση και επιθυμία των καταπιεσμένων λαϊκών στρωμάτων της σημερινής εποχής. Εποχής που ανοίγει την αυλαία της στα τέλη του αιώνα που διανύουμε φέρνοντας στο προσκήνιο τα κοινωνικά κινήματα βάσης ενάντια στην εκμετάλλευση και εξουσία ανθρώπου από άνθρωπο, στον τεχνολογικό και οικονομικό ολοκληρωτισμό.

Αν μπορούσαμε να συνοψίσουμε στις Ελληνικές συνθήκες αυτά τα αιτήματα, θα τα σχηματοποιούσαμε ως εξής: ούτε αφεντικά / ούτε εργάτες / ούτε διευθυντές / ούτε διευθυνόμενοι. ΑΓΩΝΑΣ για την αυτοδιεύθυνση της εργασίας του χώρου και του χρόνου μας.

«Δε θεωρώ τον Ανθρωπο σαν καρκίνο του Πλανήτη. Οι άνθρωποι είναι ένα σωρό διαφορετικά πλάσματα: εργάτες και εκμεταλλευτές, γυναίκες και άνδρες, ομοφυλόφιλοι και ετερόφυλοι, λεσβίες και συντηρητικές γυναίκες, έγχρωμοι και λευκοί και πάνω απ’ όλα καταπιεζόμενοι και καταπιεστές. Ο πραγματικός καρκίνος που τρώει τον Πλανήτη είναι ο Καπιταλισμός και η Ιεραρχία και ανησυχώ πολύ στο μέτρο που ένα κομμάτι του οικολογικού κινήματος αποσπά το κό­σμο από αυτά τα θέματα, έστω και αν ανακυκλώνει ένα μεγάλο μέρος από την «αναρχίστικη, αριστερίστικη, μαρξιστική» κριτική του Κα­πιταλισμού κάτω από τον ασφαλή όρο «εκβιομηχάνιση». Δε πιστεύω πως μπορούμε να βασιζόμαστε σε προσευχές, τελετές και θετικές δονήσεις για να ξεριζώσουμε αυτό τον καρκίνο. Εκείνο που πιστεύω είναι ότι πρέπει να τον πολεμήσουμε ενεργά και με όλη τη δύναμη που διαθέτουμε…» (Μάρραιη Μπούκτσιν).

Pierre Clastres – Η κοινωνία ενάντια στο κράτος

Το έργο αυτό θέτει και διερευνά με τόλμη ένα ερώτημα που στοιχειώνει από τη γένεσή του τον Δυτικό πολιτισμό: μπορούν να υπάρξει μια κοινωνία χωρίς τον καταπιεστικό θεσμό του κράτους και χωρίς τη διαίρεση σε εξουσιαστές και εξουσιαζόμενους; Ο Πιερ Κλαστρ αναγνωρίζει τέτοιες κοινωνίες μεταξύ των Ινδιάνων της Αμερικής, τους οποίους μελέτησε είτε ζώντας μαζί τους είτε ανατρέχοντας στα χρονικά των πρώτων εξερευνητών και ιεραποστόλων. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου).

Ολόκληρο το πρώτο κεφάλαιο σε ξεχωριστό άρθρο εδώ

Εξεγερμένες Πόλεις – David Harvey

Από παλιά, προτού εμφανιστεί το πρόσφατο κίνημα των πλατειών και του «Occupy» οι πόλεις αποτελούν βασικές εστίες πολιτικών επαναστάσεων όπου αναπτύσσονται βαθύτερα ρεύματα κοινωνικής και πολιτικής αλλαγής. Ως εκ τούτου έχουν αποτελέσει αντικείμενο εκτεταμένου στοχασμού σχετικά με την ύπαρξη εναλλακτικών μορφών οργάνωσης της ζωής και της κοινωνίας. Ταυτόχρονα όμως είναι και κέντρα συσσώρευσης κεφαλαίου και συνεπώς πεδίο αγώνων για το ποιος έχει δικαίωμα στην πόλη και ποιος καθορίζει τελικά την ποιότητα και την οργάνωση της καθημερινής ζωής: οι υπερεργολάβοι και οι επενδυτές ή ο λαός;

Το βιβλίο Εξεγερμένες Πόλεις θέτει την πόλη στο επίκεντρο της πάλης του κεφαλαίου και της πάλης των τάξεων, εξετάζοντας περιπτώσεις από το Γιοχάνεσμπουργκ μέχρι τη Βομβάη και από τη Νέα Υόρκη μέχρι την Αθήνα, αλλά και το πρόσφατο κίνημα καταλήψεων και πλατειών σε μεγαλουπόλεις σε όλο τον κόσμο. Ερευνώντας κοινωνικά και ταξικά πιο δίκαιους και φιλικούς προς το περιβάλλον τρόπους με τους οποίους οι πόλεις μπορούν να αναδιοργανωθούν, ο David Harvey υποστηρίζει ότι ταυτόχρονα μπορούν να αποτελέσουν και κέντρα πάλης για την ανατροπή του καπιταλισμού.

Ένα σημαντικό βιβλίο για τους αγώνες και τις ιδέες που αναπτύσσονται στο πεδίο της πόλης, του χώρου και του περιβάλλοντος· μια ταξική και αντικαπιταλιστική ματιά στα κινήματα πόλης.

Οι Ισπανοί Αναρχικοί, τα ηρωϊκά χρόνια (1868-1936) – Μαρεϊ Μπούκτσιν

Με το βιβλίο του Οι Ισπανοί Αναρχικοί ο Μπούκτσιν αποδεικνύει ότι εκτός από μεγάλος θεωρητικός της σύγχρονης ριζοσπαστικής σκέψης ήταν και ένας οξυδερκής και γλαφυρός ιστορικός. Οι Ισπανοί Αναρχικοί είναι το σπουδαιότερο επίτομο έργο για το εργατικό κίνημα της Ισπανίας από τις απαρχές του, το 1868 –όταν ο ιταλός βουλευτής Φανέλι, οπαδός του Μπακούνιν και μέλος της «Συμμαχίας για Κοινωνική Δημοκρατία», μεταλαμπαδεύει τις ιδέες της Α΄ Διεθνούς στην Ισπανία– μέχρι το 1936, το πραξικόπημα του Φράνκο, το ξέσπασμα της Κοινωνικής Επανάστασης και τις πετυχημένες κολεκτιβοποιήσεις που ακολούθησαν.

Και αυτό, διότι η μεν αναρχική βιβλιογραφία, πέραν του ότι είναι εξαιρετικά προπαγανδιστική, δεν εξετάζει ενδελεχώς ούτε τις υπόλοιπες πλευρές του εργατικού κινήματος (π.χ. σοσιαλιστές) ούτε τις κοινωνικές συνθήκες, τα συντηρητικά πολιτικά ρεύματα, τη γεωπολιτική, την ιστορία και την οικονομία της χώρας κ.λπ. Από την άλλη, συγγραφείς όπως ο Μπρέναν και ο Χόμπσμπαουμ εμμένουν (από μαρξιστική προκατάληψη ο δεύτερος) στο «χιλιαστικό» προσανατολισμό του ισπανικού αναρχισμού ενώ κάποιοι άλλοι, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Χιου Τόμας, δεν δείχνουν να αντιλαμβάνονται το ειδικό βάρος του αναρχισμού στην αγροτική και εργατική τάξη της Ισπανίας – χώρια ότι τα βιβλία τους βρίθουν ανακριβειών.

Ο Μπούκτσιν αντιμετωπίζει με διεπιστημονικό τρόπο το αντικείμενό του και έτσι κατορθώνει να απαντήσει σε ερωτήματα που άλλοι συγγραφείς ούτε καν αγγίζουν. Γιατί ο αναρχισμός ρίζωσε στην Ισπανία και όχι σε άλλες χώρες της Ευρώπης; Πώς κρατήθηκε ζωντανός από την εποχή της Α΄ Διεθνούς μέχρι τον Εμφύλιο Πόλεμο; Πώς μέσα στις αντιξοότητες του Εμφυλίου, οι αναρχικοί δημιούργησαν τη μοναδική ελευθεριακή Κοινωνική Επανάσταση του 20ού αιώνα;

Ταυτόχρονα όμως ο Μπούκτσιν δεν απεμπολεί την ιδιότητα του θεωρητικού. Όλο το βιβλίο διαπνέεται από μια ριζοσπαστική κριτική στο μαρξισμό που, χωρίς να μηδενίζει τη συνεισφορά του Μαρξ, δείχνει και τα όρια της μαρξιστικής θεώρησης. Οι διαφορές και οι ομοιότητες του τότε με το σήμερα, οι οποίες περιέχονται στην Εισαγωγή, στον Πρόλογο και στα Συμπεράσματα του βιβλίου, είναι, ίσως, από τις πιο οξυδερκείς και συνάμα συγκινητικές προσεγγίσεις που έγιναν ποτέ στο νόημα μιας επανάστασης γι’ αυτό και ο Χάουαρντ Ζιν έγραψε για το βιβλίο ότι «συνδέει τους ισπανούς αναρχικούς με τους δικούς μας καιρούς». Ο Μπούκτσιν επίσης εξηγεί με τη σαφήνεια και την απλότητα μεγάλου δασκάλου τις θέσεις των «κλασσικών» του αναρχισμού και πώς οι ιδέες τους επέδρασαν στις διαφορετικές περιόδους του ισπανικού αναρχισμού. Από τις φεντεραλιστικές και συνεργατικές θέσεις του Προυντόν στον αναρχικό κολεκτιβισμό και τις μυστικές Αδελφότητες του Μπακούνιν· από τον αναρχικό κομμουνισμό του Κροπότκιν και την «έμπρακτη προπαγάνδα» στις επιφυλάξεις του Μαλατέστα απέναντι στο συνδικαλισμό. Έτσι το βιβλίο μπορεί να διαβαστεί και ως μια εξαίρετη σύνοψη των διαφορετικών μορφών του αναρχισμού καθώς συνδέει τη θεωρία με την πράξη σε ένα αδιαίρετο σύνολο.

Η ελληνική έκδοση περιέχει και την Εισαγωγή του 1976 του Μάρεϊ Μπούκτσιν στην α΄ έκδοση του βιβλίου και τον Πρόλογο του συγγραφέα (του 1993) για τις εκδόσεις AK Press. Επίσης, περιέχει το κροπαρισμένο φωτογραφικό υλικό των αγγλόφωνων πρωτοτύπων ολόκληρο και σε υψηλότερη ανάλυση, επιπλέον φωτογραφίες και γκραβούρες, υποσημειώσεις των μεταφραστών και του έλληνα εκδότη και ως Επίμετρο την «Πολιτική Διαθήκη του Μάρεϊ Μπούκτσιν», κείμενο του Μάκη Κορακιανίτη, το οποίο διαβάστηκε στο Πολιτικό Μνημόσυνο του Μάρεϊ Μπούκτσιν που έγινε στην Αθήνα, στον Ελεύθερο Κοινωνικό Χώρο «Nosotros», το 2006.

Οι Ισπανοί Αναρχικοί εκδίδονται στα ελληνικά εκατό χρόνια από το Α΄ Συνέδριο της CNT και 40 ακριβώς χρόνια από την εμφάνιση των πρώτων αναρχικών στη μεταπολεμική Ελλάδα, σε μια συγκυρία που και οι δύο χώρες (Ελλάδα και Ισπανία) –και όχι μόνον αυτές– βρίσκονται σε μια πρωτοφανή κρίση αδιαίρετα οικονομική, πολιτική, κοινωνική και θεσμική. Οι δυο λαοί –σε επικοινωνία μεταξύ τους– βρίσκονται στις πλατείες και θέτουν επί τάπητος το όλο κοινωνικό ζήτημα. Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία, που τόσο την εχθρεύτηκαν οι ισπανοί αναρχικοί, δείχνει να περνάει τη μεγαλύτερη κρίση της τόσο στην Ιβηρική Χερσόνησο όσο και στην Ελλάδα. Στην πλατεία Συντάγματος της Αθήνας και στην Puerta del Sol της Μαδρίτης οι πολίτες –εργαζόμενοι, άνεργοι, φοιτητές, συνταξιούχοι, νοικοκυρές– συζητούν face-to-face (όπως ακριβώς προτάσσει ο Μάρεϊ Μπούκτσιν τόσο σ’ αυτό το βιβλίο όσο και στο υπόλοιπο έργο του) για το ποια μπορεί να είναι η πραγματική δημοκρατία και η διέξοδος από την κρίση. Ήδη η πλατεία Συντάγματος, απορρίπτοντας τα θολά νερά της «συμμετοχικής δημοκρατίας» όπου ψαρεύει ο έλληνας πρωθυπουργός, αποφάνθηκε υπέρ της άμεσης δημοκρατίας…