Menu

EAGAINST.com

Η απογοήτευσή μου στη Ρωσία – Emma Goldman

Η Έμα Γκόλντμαν, αμερικανίδα αναρχική, γράφει σε τούτο το θαυμάσιο βιβλίο τις εμπειρίες που αποκόμισε και τα συμπεράσματα που έβγαλε κατά τη διάρκεια της παραμονής της στην επαναστατημένη Ρωσία τη διετία 1920-1921. Η Γκόλντμαν βρέθηκε εκεί αφότου το αμερικανικό κράτος την απέλασε από τη χώρα, λόγω της πολιτικής της δράσης και των αναρχικών της απόψεων. Η έκδοση των απομνημονευμάτων της από την εμπειρία της στην Ρωσία που συγκεντρώνονται σ’ αυτόν τον τόμο, έχει τη δική της ιδιαίτερη ιστορία, μιας και στην αρχική αμερικάνικη έκδοση, ο εκδότης ξέχασε να συμπεριλάβει τα τελευταία 11 κεφάλαια (!) και όπως αποκαλύπτει η ίδια στον πρόλογο της επανέκδοσης, από τους εκατό που εστάλη το βιβλίο και δημοσίευσαν τις κριτικές τους, μόνο δύο το αντελήφθησαν, ένας εκ των οποίων ήταν βιβλιοθηκάριος.

Εν πάση περιπτώσει, το βιβλίο κατάφερε να δημοσιευτεί ξανά στην ολοκληρωμένη του μορφή και σ’ αυτό, η συγγραφέας με μια γλώσσα γλαφυρή, σχεδόν λογοτεχνική, περιγράφει με πολύ χαρακτηριστικό τρόπο, όπως μαρτυρά και ο τίτλος, την απογοήτευσή της από το απολυταρχικό καθεστώς των μπολσεβίκων. Περιγράφει πώς οι μπολσεβίκοι μετά τον Οκτώβρη του 1917 κατάφεραν «να προσεταιριστούν ουσιαστικά τα αιτήματα του λαού, το αγροτικό πρόγραμμα των σοσιαλεπαναστατών και τη συνδικαλιστική τακτική των αναρχικών στα εργοστάσια και να καταλάβουν την εξουσία». Περιγράφει επίσης την οικονομική αθλιότητα αυτά τα πρώτα χρόνια, τον συγκεντρωτισμό του σοβιετικού κράτους, το κυνήγι της ελεύθερης γνώμης, το φόβο του λαού για την τρομερή Τσεκά (μυστική αστυνομία), τη δυσπιστία και τελικά την απογοήτευση που επικράτησε για την επανάσταση. Η Γκόλντμαν έμεινε έκπληκτη μπροστά σε φαινόμενα που δεν πίστευε ότι θα τα συναντούσε σε σοσιαλιστικά καθεστώτα, την πορνεία, τη μαύρη αγορά, τη γραφειοκρατία. Τονίζει επίσης ότι οι περισσότεροι αναρχικοί της Ρωσίας βοήθησαν στη επανάσταση, πιστεύοντας ίσως ότι αυτό θα αποτελούσε ένα μεταβατικό στάδιο για την κοινωνία που οι ίδιοι ονειρευόντουσαν. Έτσι η Γκόλντμαν αναζητά εναγωνίως, κάτι που περιγράφει σχεδόν σε κάθε κεφάλαιο του βιβλίου της, τους συντρόφους της αναρχικούς. Ανακαλύπτει ότι γραφεία και τυπογραφεία αναρχικών έχουν καταστραφεί, ακόμα και με πολυβόλα, ότι πολλοί αναρχικοί έχουν εκτελεστεί, κάποιοι βρίσκονται στη φυλακή, έχουν υποστεί τρομερά βασανιστήρια, ενώ πολλοί άλλοι κρύβονται. Γι’ αυτόν τον πόλεμο εναντίον των «μικροαστικών αναρχικών στοιχείων», σύμφωνα τα λόγια του Λένιν, θα αφιερώσει μάλιστα και εδικό κεφάλαιο. Είναι πολύ ενδιαφέρουσες οι περιγραφές που κάνει για τις συναντήσεις που είχε με τον Μάξιμ Γκόρκι, τον Λένιν, αλλά και με τον ίδιο τον Κροπότκιν. Πρόκειται για ένα εξαιρετικό βιβλίο που πρέπει οπωσδήποτε να διαβαστεί απ’ όσες και όσους ενδιαφέρονται για μια καλοπροαίρετη και γνήσια αναρχική κριτική για τη συγκρότηση του μπολσεβικικού κράτους.
(από Ευτοπία, τεύχος 18)

Τι είναι κοινωνική οικολογία – Murray Bookchin

«Αυτή η εικόνα που μας πολιορκεί από παντού, μιας ανυπότακτης φύσης την οποία πρέπει να τιθασεύει η ορθολογική ανθρωπότητα, μας έχει κληροδοτήσει μια εξουσιαστική μορφή λογικής, επιστήμης και τεχνολογίας, τον κατακερματισμό της ανθρωπότητας σε ιεραρχίες, τάξεις, κρατικούς θεσμούς, γένη και έθνη. Έχει θρέψει τα εθνικιστικά μίση, τα ιμπεριαλιστικά εγχειρήματα και μια παγκόσμια φιλοσοφία διακυβέρνησης η οποία ταυτίζει την τάξη με την κυριαρχία και την υποταγή»

Γράμματα από την Ιταλία – Μιχαήλ Μπακούνιν

Στις ιλιγγιώδεις περιπλανήσεις του, είτε για να συμμετάσχει σε μια εξέγερση είτε για να διαφύγει μια σύλληψη, ο Μπακούνιν διέμενε για κάμποσο καιρό αρκετά συχνά στην Ιταλία, κυρίως τη δεκαετία του ’60 του 19ου αιώνα.

Περισσότερο από την έλξη που του ασκούσαν οι ομορφιές της χώρας (είναι χαρακτηριστική η δήλωση του Μπακούνιν για τη Νάπολη που υπεραγαπούσε και για τον καφέ της: «ο καφές για είναι καλός πρέπει να είναι μαύρος όπως η νύχτα, γλυκός όπως ο έρωτας και ζεστός όπως η κόλαση»), ο στόχος που επιδίωκε ήταν να εξάψει τη φαντασία των φτωχών ιταλικών μαζών για τη δημιουργία μιας κοινωνίας ίσων και ελεύθερων. Ανάμεσα στη μια και την άλλη συνωμοσία, αποκαλύπτεται, ωστόσο, μέσα από διάφορα κείμενα αλλά και από γράμματα, που κάποια δημοσιεύουμε κι εδώ, ένας οξύς παρατηρητής των κακών μιας μόλις ενοποιημένης χώρας, η οποία υπέφερε τότε από τα ίδια περίπου προβλήματα που υποφέρει και σήμερα: έναν δημοσιονομικό μηχανισμό τόσο καταναγκαστικό όσο και αναποτελεσματικό, την άσκηση της εξουσίας από τους διαχειριστές των δημόσιων πραγμάτων για προσωπικό όφελος, την ύπαρξη μιας εκτεταμένης γραφειοκρατίας, τον άκρως παρεμβατικό ρόλο της εκκλησίας…

Εν κατακλείδι, το άλλοτε αγανακτισμένο και άλλοτε ενθουσιώδες βλέμμα του ρώσου επαναστάτη φέρνει στο φως όχι μόνο μια Ιταλία που δεν δυσκολευόμαστε πολύ να αναγνωρίσουμε, αλλά δυστυχώς και πολλά από τα πράγματα τα οποία, τηρουμένων των αναλογιών, ισχύουν και για τη δική μας χώρα, κάτι που κάνει άκρως ενδιαφέρουσα την ανάγνωση αυτών των γραμμάτων.

Γράμματα τα οποία, επιπλέον, δείχνουν και πολλά πράγματα για την προσωπικότητα ενός από τους βασικούς οραματιστές της αναρχίας, που το 2014 συμπληρώνονται 200 χρόνια από τη γέννησή του (μια επέτειο που ελπίζουμε να τιμά στο ελάχιστο και η ανά χείρας έκδοση

Σύστημα των οικονομικών αντιφάσεων ή η φιλοσοφία της αθλιότητας – Π.Ζ Προυντόν

Μια δίδυμη έκδοση του «Συστήματος των οικονομικών αντιφάσεων ή Φιλοσοφία της Αθλιότητας» του Proudhon και του έργου του Marx «Η Αθλιότητα της φιλοσοφίας» μας ήρθε από το Παρίσι για να μας ξαναθυμίσει μια ιστορική ιδεολογική μονομαχία πριν από 140 περίπου χρόνια στον διαμορφούμενο χώρο του ευρωπαϊκού πνεύματος και της επαναστατικής πρακτικής της εποχής εκείνης.

Είναι γνωστό ότι η «Αθλιότητα της Φιλοσοφίας» είναι γραμμένη απευθείας στη γαλλική γλώσσα από τον ίδιο τον Marx και δημοσιεύτηκε στα 1847, μεταφράστηκε δε στα γερμανικά από τους Μπερνστάϊν και Κάουτσκυ με πρόλογο του Engels στα 1885. Στα ελληνικά κυκλοφορεί η μετάφραση της Γ. Δεληγιάννη, έκδοση 4η του εκδοτικού οίκου Γεράσιμου Αναγνωστίδη. Για όσους ασχολούνται με την ξένη βιβλιογραφία πάνω σ’ αυτό το θέμα, θα έχουν βέβαια υπόψη τους τις αλλεπάλληλες γαλλικές ξεχωριστές εκδόσεις των δυο έργων του Proudhon και του Marx, και δεν πρόκειται εδώ να αναφερθώ σ’ αυτές. Εδώ κυρίως σχολιάζω την τελευταία δίδυμη έκδοση του 1983, από την F£d£ration Anarchistc στο Παρίσι. Τα πλήρη κείμενα των δύο έργων μαζί με τους προλόγους και τα σχόλια της αναρχικής ομάδας «Frcssnes – Antonu». που επιμελήθηκε την έκδοση, πιάνουν τις χίλιες περίπου σελίδες συνολικά, σε τρεις τόμους. Η «Φιλοσοφία της Αθλιότητας» του Proudhon πιάνει τους δυόμισυ τόμους και μόλις καλύπτει τον μισό τόμο στο τεύχος του ΙΙΙου τόμου, το απαντητικό κείμενο του Marx.

Από την τελευταία αυτή έκδοση έγινε και η παρούσα μετάφραση του έργου του Proudhon «Η Φιλοσοφία της Αθλιότητας». Η μετάφραση έγινε από το φίλο συγγραφέα Επ. Ξενόπουλο, που δεν είναι μονάχα ένας ικανότατος ειδικά γλωσσικός μεταπλάστης φιλοσοφικών και ψυχολογικών κειμένων όπως: η «Συνείδη» του Η. Ey 1983, και «Κατηγορίες.και νόμοι της διαλεκτικής» του A. Cheptoulin. 1983 στην ίδια σειρά εκδόσεων του Γερ. Αναγνω-
στίδη, αλλά πρωτότυπος συγγραφέας του αξιόλογου έργου: «Η διαλεκτική
της Συνείδησης», 1979.

Τα έργα του αναρχο-σοσιαλιστή Proudhon έθελγαν, ομολογώ, τον επαναστατικό ρομαντισμό των πρώτων νεανικών μας χρόνων, όταν στην καθυστερημένη Ελλάδα η μαρξιστική φιλολογία βρισκόταν ακόμα στο «Αλφάβητο του Κομμουνιστικού» και στην πρώτη μετάφραση από τα γερμανικά του «Κομμουνισμού Μανιφέστου» από τον ποιητή Κώστα Χατζόπουλο το 1911. Σήμερα που η σοσιαλιστική βιβλιογραφία όλων των αποχρώσεων και η Μαρξιστική θεωρία και πρακτική με τους πολύχρονους αγώνες της έχει φτάσει και στη χώρα μας σε κάποιο σημαντικό σχετικά επίπεδο, τα πληθωρικά κείμενα του Proudhon που κλωθογυρίζουν σε μια στάσιμη διαλεκτική, έχουν χάσει την αρχική γοητεία τους.

Ωστόσο, εκτός από το γενικότερο ιστορικό ενδιαφέρον που παρουσιάζουν τα κείμενα του Proudhon για τους μελετητές, είναι και το ειδικό ενδιαφέρον που παρουσιάζει η νέα έκδοση χάρη στην οπτική γωνία με την οποία βλέπουν και σήμερα οι αναρχικοί τους «παράλληλους βίους» των δυο αντίπαλων μαχητών και συγκρίνουν το τεράστιο έργο τους.

Είναι φανερή η προσπάθεια των εκδοτών με την ευκαρία των εκατόχρονων από το θάνατο του Marx να ανασυρθεί από τη μοιραία αφάνεια η μορφή και το έργο του Αναρχικού Δασκάλου Proudhon, που στάθηκε κατά τη γνώμη τους ο εμπνευστής του Μπακούνιν και τόσων άλλων προσωπικοτήτων της θεωρίας και της πρακτικής του Αναρχισμού. Πρώτο στοιχείο είναι τα αντιπαραβαλόμενα βιογραφικά δεδομένα των δυο συγγραφέων, όπου ο προλετάριος Proudhon βρίσκεται αντιμέτωπος με τον αστό Marx, σύμφωνα πάντοτε με τη γνώμη των εκδοτών.

Ο Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865), γυιός ενός βαρελά και μιας μαγείρισσας, δούλεψε αρχικά σαν αγελαδάρης, ύστερα έγινε τυπογράφος, διορθωτής κειμένων από δοκίμια, αρχιεργάτης τυπογραφείου και από το
1847 προσπαθεί να αποζήσει από τη δημοσιογραφία.

Ο Karl Marx (1818-1883) έχει διαμετρικά αντίθετες ρίζες καταγωγής, κοινωνικής αγωγής και παιδείας από-τον προλετάριο-αγωνιστή Proudhon. Είναι γυιός του φιλελεύθερου δικηγόρου Ερρίκου Marx και της Ενριέτας Πρέσπουργκ, που κατάγονταν από οικογένειες Ραββίνων. Η οικογένεια του Marx για να αποφύγει τις αντισημιτικές διώξεις, που επακολούθησαν μετά την προσάρτηση της Ρηνανίας στην Πρωσία, ασπάστηκε το 1817 τη θρησκεία των Διαμαρτυρόμενων. 0*Κάρολος Marx ήταν μελετηρός σπουδαστής, αλλά σύμφωνα με τους εκδότες, αυταρχικός και εγωιστής. Μέσα από τις υψηλές σχέσεις της οικογένειας Marx με την οικογένεια του μυστικό σύμβουλου της Πρωσικής Αυλής Λούντθιχ φον Βετσφάλεν, ο Κ. Marx συνδέθηκε στενά με την κόρη του Συμβούλου, την Τζένη φον Βετσφάλεν μελλοντική σύζυγό του, πιστή βοηθό και σύντροφό του ώς το τέλος.

Αυτού του είδους η βιογραφική αντιπαράθεση με βάση τη στενή οικογενειακή καταγωγή, που συνεχίζεται επίμονα και προσωπολατρικά, από μια σύγχρονη περιθωριακή ομάδα του Αναρχισμού, δεν δίνει αντικειμενικά και το προβάδισμα στον Proudhon σε ό,τι αφορά τον καθοριστικό ρόλο που έπαιξαν οι δυο άντρες στην ιστορία των κοινωνικών θεωριών και της πρακτικής δράσης. Με τα ίδια στενά κριτήρια βιογραφείται κι ο Engels που σαν γυιός βιομήχανου έζησε στην νεότητά του με αριστοκρατικές συνήθειες και συναναστροφές με την ανερχόμενη τάξη της αγγλικής Centry.

Το ότι οι δυο Διόσκουροι του επιστημονικού σοσιαλισμού Marx – Engels αναδείχτηκαν στην πράξη οι μεγάλοι ηγέτες και δάσκαλοι του προλεταριάτου, δεν φαίνεται να λέει πολλά πράγματα στους εκδότες. Όμως για το πώς
διαμορφώνεται η ταξική συνείδηση μέσα από την ταξική πάλη σε μια καπιταλιστική ανταγωνιστική κοινωνία και πώς δρα ψυχολογικά στις μάζες και από ποιους δρόμους, άμεσα ή έμμεσα, επηρεάζει τα άτομα, ανεξάρτητα από την προσωπική τους γενετική καταγωγή, για το πώς διαμορφώνεται μέσα από την ταξική πάλη σαν αντανάκλαση της κοινωνικής πραγματικότητας η ιδεολογία, δεν απασχολεί τους αναρχικούς εκδότες.

Όταν ο Marx αποκαλεί «μικροαστό» τον Proudhon δεν αναφέρεται βέβαια στην προσωπική του καταγωγή, αλλά στην κυρίαρχη μικροαστική του ιδεολογία, που αντανακλάται στο έργο του. Τοποθετώντας ιστορικά το έργο και τη δράση του Proudhon πρέπει να παραδεχτούμε, ότι· αυτός βάζοντας χέρι με προκλητική τόλμη στα ιερά και τα όσια της καπιταλιστικής οικονομίας και στο δίκαιο της ιδιοκτησίας στο έργο του: «Τί είναι η ιδιοκτησία;» στα 1840, προκάλεσε βίαιες αντιδράσεις από την αστική τάξη. Ακολούθησε: «Η Γέννηση του Νόμου και της Τάξης στην Ανθρωπότητα» το 1843 όπου ανακηρύσσει την εργασία ως το μόνο πραγματικό κεφάλαιο. Αρχικά αποκτά μεγάλο κύρος στις εργατικές μάζες που βρίσκονται σε επαναστατικό οργασμό την περίοδο αυτή. καθώς με την ραγδαία βιομηχανική ανάπτυξη το Προλεταριάτο αποκτά συνείδηση της δύναμής του. Γρήγορα όμως η αρχική του ορμή τόσο στο θεωρητικό του έργο, όσο και στην πράξη σπάει και o Proudhon παίρνει το δρόμο του συμβιβασμού και του αναθεωρητισμού.

Για να σταθούμε στο «Σύστημα των οικονομικών αντιφάσεων ή η φιλοσοφία της αθλιότητας» όπως είναι διαζευκτικά ο πλήρης διατυπωμένος τίτλος του έργου του Proudhon, θα δούμε αν έχουμε την υπομονή να το διαβάσουμε, σε αντιπαραβολή με τη μαρξιστική κριτική στην «Αθλιότητα της φιλοσοφίας» του Marx, το διαλεκτικό πελάγωμα του Proudhon.

Η ορμητική εμφάνιση στην ιδεολογική κονίστρα του νεαρού Marx – είναι δέκα χρόνια νεότερος από τον αντίπαλό του – με τη σπινθηροθόλα κριτική του, την ώρα που ο Proudhon αρχίζει να κάμπτεται, αποτελεί ίσιος το σημαντικότερο ορόσημο στην ιστορία των κοινωνικών θεωριών και λαϊκών κινημάτων. Ο Marx μπαίνει στη μάχη με τελείως νέα εφόδια και όπλα στη Γαλλία του ουτοπικού σοσιαλισμού και των πλουραλιστικών ιδεολογικών απόψεων. Τέλειος κάτοχος τη χεγκελιανής διαλεκτικής, έχει περάσει σαν ηγετικό στέλεχος στην αριστερή πτέρυγα των νεοχεγκελιανών, φέρνει δε μαζί του και την πείρα της αποτυχημένης εξέγερσης στη Σιλεσία του 1844.

Στην «Αθλιότητα της φιλοσοφίας» ο Marx το 1847 αμφισβητεί τον μικροαστικό σοσιαλισμό του Proudhon. Ίσως χρειαζότανε σειρά άρθρων προκειμένου να παρουσιαστεί αναλυτικά η ενδιαφέρουσα αυτή κριτική του Marx πάνω στα επί μέρους θέματα, όπως είναι τα κεφάλαια: «Για την αξία χρήσης και την ανταλλακτική αξία», «Για τον καταμερισμό της εργασίας και τις μηχανές», «Για τη μεταφυσική στην πολιτική οικονομία», «Για τον ανταγωνισμό και τα μονοπώλια». «Για την ιδιοκτησία και την πρόοδο», «Για τις απεργίες και την αλληλεγγύη των εργατών» κ.ά.

Πρόθεσή μου είναι στο σύντομο αυτό πρόλογο στην ελληνική έκδοση, να σχολιάσω την όψιμη προσπάθεια των αναρχικών να ανασκευάσουν ή το λιγότερο να υποβαθμίσουν την κριτική του Marx και να δικαιολογήσουν το
ερώτημα που από καιρό έχει ανακύψει, γιατί ο πολυγραφότατος και επιθετικότατος Proudhon δεν απάντησε στην κριτική του Marx.

Για τις σχέσεις Marx – Proudhon πολύ λίγα στοιχεία έχουν διασωθεί. Φαίνεται ότι οι σχολιαστές της νέας έκδοσης, χρειάστηκανν μεγάλες προσπάθειες για να αντλήσουν από τα Carnets και τα χειρόγραφα του Proudhon διάφορα στοιχεία, να καταφύγουν ακόμα σε μαρτυρίες άλλων αντιμαρξιστών συγγραφέων, για να συρράψουν μια σχετικά πολυσέλιδη εισαγωγή και να διανθίσουν τα κείμενα με υποσημειώβεις. Σύμφωνα με τις απόψεις των σχολιαστών, ο Proudhon ήτανε γνωστός σαν σκληρός πολεμιστής σε ολόκληρη την Ευρώπη, όταν ο Marx ήρθε τελείως άγνωστος στο Παρίσι. Eίναι δυο άνθρωποι εντελώς διαφορετικοί από την καταγωγή και ιδιοσυγκρασία.

Στο τέλος του 1844, με τη μεσολάβηση του Μωϋσή ‘ Ες ο Marx γνωρίζεται με τον Proudhon. Το 1846 το Φλεβάρη ο Marx κι ο Engels ανοίγουν αλληλογραφία με τους κομμουνιστές και το Μάη του ίδιου χρόνου ο Marx γράφει στον Proudhon με διπλό σκοπό: απ’ τη μια ο Proudhon να γίνει ο δικός του αντεπιστέλλων στο Παρίσι, απ’ την άλλη να τον αποσπάσει από την επίδραση του Grun, τον νεαρό γερμανό φιλόσοφο, μαθητή του Feuerbach, με τον οποίο είχε συνδεθεί ο Proudhon φιλικά παρά τις πολλές ιδεολογικές διαφορές τους. Ο Grun είναι ουμανιστής, ο Marx κομμουνιστής. Οι δυο αυτές τάσεις, του Grun και του Marx, δημιουργούσαν αμφισβητήσεις στους Γερμανούς πρόσφυγες στο Παρίσι που έτειναν να προσκολληθούν στον Proudhon.
Ο Marx κι ο Engels στην « Αγια Οικογένεια» και ο Grun στη «Σοσιαλιστική Κίνηση» εκθέτουν τις σχέσεις τους με τον Proudhon. Το βιβλίο των Marx κι Engels, σύμφωνα με τους αναρχικούς σχολιαστές, είχε πολύ μικρότερη επιτυχία από το βιβλίο του αντίπαλού του Grun, που παραμένει τελικά κι ο εκπρόσωπος του Proudhon για τους Γερμανούς στο Παρίσι.

Στην επιστολή του Marx στον Proudhon, που την προσυπογράφουν με σύντομα υστερόγραφα ο Gigot κι ο Engels, ο Grun αποκαλείται «τσαρλατάνος». Η επιστολή του Marx και η απάντηση του Proudhon δημοσιεύονται
στο τέλος του ΙΙΙου τόμου (βλ. και ελληνική μετάφραση στην «Αθλιότητα της φιλοσοφίας» του Marx, έκδοση Γερ. Αναγνωστίδη). Στις 12 Αυγούστου 1846 ο Engels έρχεται στο Παρίσι να οργανώσει το δίκτυο ανταποκριτών, να καταπολεμήσει τον Grun που μεταφράζει στα γερμανικά τον Proudhon, να μειώσει την επιρροή του Proudhon πάνω στους Γερμανούς και να αποκαταστήσει, σαν υπέρτατο ηγέτη του διεθνούς κομμουνισμού, τον Karl Marx.

Τον Οκτώβρη του 1846 κυκλοφορεί το επίμαχο έργο του Proudhon το «Σύστημα των οικονομικών αντιφάσεων ή η Φιλοσοφία της Αθλιότητας», πολυσέλιδο και καρπός τριών ετών μελέτης. Πολλοί σχολιαστές το βρίσκουν
σκοτεινό. Ο Proudhon πιστεύει ότι όλα τα συνδέει και τα πραγματεύεται με την αναλυτική μέθοδο «μιας διαλεκτικής κατά συντεταγμένες» όπως την είχε εκθέσει σε προηγούμενα έργα του. «θέλω να καταδείξω, γράφει ο Proudhon στο φίλο του φιλόλογο ‘ Ακκερμαν στις 24 του Οκτώθρη του 1944, ότι όλα τα δεδομένα της πολιτικής οικονομίας, της νομοθεσίας, της ηθικής και της εξουσίας είναι στοιχειωδώς αντιτιθέμενα. Είναι αντιτιθέμενα όχι μόνο μεταξύ τους, αλλά και μέσα στον εαυτό τους, πάντως όλα αναγκαία και
ανεξέλεγκτα».

Μετά το θάνατο του Proudhon (1865) ο Marx θα γράψει στο «Σοσιαλδημοκράτη» ένα άρθρο, σύμφωνα με τους οπαδούς του Proudhon, μνησίκακο, όπου με έπαρση θα ισχυριστεί ότι αυτός εμύησε τον Proudhon στον χεγκε-
λιανισμό. Τον ισχυρισμό του Marx θα τον επαναλάθουν οι ιστορικοί σχολιαστές του μαρξισμού. Ομως ο Proudhon είχε μελετήσει τη γερμανική φιλοσοφία από το 1839 από Γάλλους συγγραφείς, γιατί ο ίδιος δεν ήξερε γερμανικά και επί πλέον από τον αντίπαλο του Marx, τον Grun, θα αντιτείνουν οι προυντονικοί. Η γνωριμία του Proudhon με τον Marx είναι, λένε, ασήμαντη. Τέλος η διαλεκτική του Proudhon δεν οφείλει τίποτα στο Hegel. Η διαλεκτική του είναι ταυτόχρονα η διαμόρφωση του μηχανισμού της οργάνωσης και της εξέλιξης των κοινωνιών και μια μέθοδος αιτιοκρατική, που αποτρέπει το δογματισμό. Ο κόσμος εμφανίζεται στον θεατή σαν μια ποικιλία, πολλότητα από στοιχεία αμετάβλητα, ταυτόχρονα ανταγωνιστικά και μονωμένα.
Η αντινομία που είναι ο συστατικός τύπος αυτού του πλουραλισμού, είναι μια σύζευξη δυνάμεων, ταυτόχρονα ανταγωνιστικών και αλληλοσυμπληρούμενων.

Η λύση, η αποσύνθεση αυτής της αντινομίας είναι αδύνατη, γιατί από την ύπαρξή της προκύπτει η κίνηση και η ζωή. Η συνθετική μέθοδος είναι τεχνητή, πλαστή, που προκαλεί το θάνατο. Αριστα αυτές οι αντινομίες, που
αμφιταλαντεύονται μπορούν να βρουν μια ισορροπία, πάντοτε ασταθή, γιατί το τέλειο δεν υπάρχει και δεν μπορεί να τεθεί παρά σαν ένα σημείο εκκίνησης προς ένα συλλογισμό, ποτέ σαν μια πραγματική δυνατότητα.
Αυτές οι αντινομίες οργανώνονται σε ένα τύπο, μια φόρμα κατά σειρές, συστοιχίες. Ο σεβασμός, η αποδοχή της αντινομίας είναι η πηγή της ελευθερίας, τόσο της ατομικής όσο και της ομαδικής, της κοινωνικής, καταλήγουν οι προυντονιστές. Ανακαλύπτοντας μια σειρά αντινομιών, είναι να διακρίνεις, να κατανοείς την ενότητα μέσα στην πολλαπλότητα. Αίροντας την αντινομία η πρόοδος, η εξέλιξη των όντων είναι ανεξήγητη. Αίροντας τη «σειρά», διακόπτοντας τη γραμμή της αλληλουχίας, ο κόσμος δεν είναι πια παρά ένα ανακάτωμα από τερατώδεις αντιθέσεις. Οι αντινομίες παίζουν, αμφιταλαντεύονται και ισοζυγιάζονται, ισορροπούν είτε μεταξύ τους είτε με άλλες αντινομίες, αλλά δεν υπάρχει δυνατότητα αποσύνδεσης. Ένα ισοζύγιο, μια ισορροπία δεν είναι μια τεχνητή σύνθεση.

Η αντινομία δεν αίρεται. Εδώ είναι το βασικό σφάλμα του Hegel, λέει ο Proudhon. Η αποκάλυψη της λογικής των πραγμάτων του κόσμου επιτρέπει την επεξεργασία μιας αιτιοκρατικής μεθόδου, μιας πορείας του πνεύματος
από μια ιδέα σε άλλη, ανάμεσα από μια ιδέα ανώτερη μέσα από μια σειρά ιδεών. Τέλος αυτή η πορεία των ιδεών γεννημένη σαν αντανάκλαση της πραγματικής πορείας, δεν παύει να ενσαρκώνεται ξανά στην πραγματικότητα, γιατί κάθε ιδέα βγαλμένη από την πράξη, οφείλει και να επανέλθει στην πράξη. Έτσι η προυντονική διαλεκτική των διατεταγμένων σειρών, όπως γράφει ο Ζαν Μπανκάλ στο έργο του «Ο Proudhon, ο πλουραλισμός και η αυτοδιαχείριση», αποκαλύπτεται σαν μια μέθοδος «ιδεο-ρεαλιστική», που
αντιτίθεται στον υλισμό και τον ιδεαλισμό ταυτόχρονα.

(απ’ τον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης, εκδόσεις Γερ. Αναγνωστίδη)

Ληστές – Eric Hobsbawm

Οι «Ληστές» είναι μια σπουδή πάνω στη φιγούρα του κοινωνικού ληστή ή του εξεγερμένου παρανόμου. Τέτοιοι ληστές και παράνομοι δε θεωρούνται από την κοινή γνώμη εγκληματίες, αλλά υπερασπιστές της κοινωνικής δικαιοσύνης, εκδικητές ή αγωνιστές μιας πρωτόγονης αντίστασης, και τα κατορθώματα τους έχουν δοξαστεί και διασωθεί στην ιστορία και το μύθο.

Ο Eric Hobsbawm, «πράγματι ένας από τους μεγαλύτερους ιστορικούς του αιώνα μας» (The New Republic), περιγράφει τους Βαλκάνιους χαϊδούκους και τους ινδούς δακοΐτες, τους μπαντίτι του ιταλικού νότου και τους μπαντολέρος της παραδοσιακής Ανδαλουσίας, τους ρώσους ρασμπόινικι και τους συμμορίτες της Κίνας, τους μεξικάνους και περουβιανούς παράνομους, τους ληστές των ταξιδιωτών στην προνεωτερική Ευρώπη και τους ντεσπεράδος της Άγριας Δύσης, τους αυστραλούς μπουσρέιντζερς και τους βραζιλιάνους κανγκασέιρος, αλλά και τους απαλλοτριωτές τραπεζών, που οργανώνουν ληστείες υπέρ κάποιας επαναστατικής υπόθεσης. Κάποιοι, όπως ο Ρομπέν των Δασών, ο Ρομπ Ρόι και ο Τζέσι Τζέιμς, είναι διάσημοι σ’ όλο τον κόσμο, άλλοι έγιναν ξακουστοί μόνο στην περιοχή τους. Μερικοί ενόχλησαν μόνο την τοπική αστυνομία, ενώ άλλοι διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην ιστορία της χώρας τους, όπως ο Πάντσο Βίλλα στο Μεξικό.