Menu

EAGAINST.com

Το πλοίο, ο ζωγράφος και η πικρή γοητεία της «προόδου»

#

Το πολεμικό πλοίο Téméraire ήταν ένας θρύλος για το βρετανικό ναυτικό καθώς στο σκαρί του είχαν εκτυλιχτεί από τις χειρότερες αλλά και τις πιο ηρωικές σκηνές του Βασιλικού στόλου. Χειρότερες εξαιτίας της ανταρσίας και της αγρίας καταστολής της το 1801 και ηρωικές την διάρκεια των Ναπολεόντειων πολέμων στην ναυμαχία του Trafalgar όταν την αποφασιστική στιγμή της μάχης απεγκλώβισε την ναυαρχίδα Victory του ναύαρχου Νέλσον από την πίεση που βρισκόταν μετά τον θανατηφόρο του πυροβολισμό.

Ο Joseph Mallord William Turner (1775 -1851) θεωρείται αναμφισβήτητα ο μεγαλύτερος άγγλος ρομαντικός ζωγράφος της πρώιμης Βικτωριανής εποχής και όσο ήταν στην ζωή αποτελούσε επίσης θρύλο για τους σύγχρονούς του.  Ο Τέρνερ εξύψωσε την τοπιογραφία από το ταπεινό θέμα και την αυστηρή σχεδιαστική αναπαράσταση των φυσικών σκηνών στο επίπεδο της κοσμογονικής δημιουργίας λες και είχε βαλθεί να στριμώξει μέσα στον καμβά του ολόκληρη την Θεϊκή δύναμη. Η φύση που ζωγραφίζει ο Τέρνερ δεν είναι ούτε η απτή φύση των ματιών μας ούτε η νοητή της λογικής μας αλλά μια θηριώδης έκρηξη με την οποία οι τιτάνιες δυνάμεις της Γής απελευθερώνουν την ενέργεια τους στις αισθήσεις μας. Μια θύελλα στους πίνακες του Τέρνερ δεν είναι ακριβώς εκείνο το φυσικό φαινόμενο που γνωρίζουμε πως μοιάζει με μια θύελλα αλλά κάθε φορά που ονειρευόμαστε μία αυτή μοιάζει περισσότερο με τις θύελλες που ζωγράφισε ο Τέρνερ. Η ενέργεια των χρωμάτων, η ακαταστασία των μορφών, το λάδι που παγώνει στο καμβά τη φευγαλέα για τις αισθήσεις μας κίνηση, το ανεξέλεγκτο πέρα από οποιοδήποτε σχεδιαστικό περιορισμό πινέλο εισχωρούν την ορμή της φύσης και την μανία των στοιχείων της απευθείας στην ψυχή μας. Ο Τέρνερ ήταν ο πρώτος που πάντρεψε τον νατουραλισμό και τον αισθητισμό προετοιμάζοντας το έδαφος για τους μεταγενέστερους ιμπρεσιονιστές.

Η εποχή που το Téméraire σάλπαρε τις θάλασσες και ο Joseph William Turner ζωγράφιζε τα τοπία του είναι η εποχή που η Αγγλία γίνεται κέντρο της άνθησης των τεχνών και των επιστημών. Είναι η εποχή των διαλέξεων στο Λονδίνο του χημικού Humphry Davy και που ο Michael Faraday χειραγωγεί την ηλεκτρομαγνητική ενέργεια βάζοντας θεμέλια στον σύγχρονο τεχνολογικό πολιτισμό. Το Λονδίνο φωταγωγείται για πρώτη φορά από λάμπες υγραερίου το 1807 ενώ η ατμομηχανή οδηγεί τις εξελίξεις για τον βιομηχανικό καπιταλισμό. Για το πολεμικό πλοίο και τον ζωγράφο αυτές οι ιστορικές αλλαγές δεν θα μείνουν αδιάφορες και θα συμπαρασύρουν και τους δύο σε μια κοινή μοίρα που θα αποτυπώσει την ιστορία της σε ένα πίνακα.

Το τέλος των πολέμων αλλά κυρίως η εισαγωγή του ατμού στο πολεμικό ναυτικό είχε ως αποτέλεσμα να αποφασιστεί η απόσυρση και καταστροφή του Téméraire. Ο Γουίλιαμ Τέρνερ ήταν μάρτυρας της πράξης όταν το πολεμικό γέρο-«Τεμεραίρ» ρυμουλκούταν από ένα σύγχρονο ατμόπλοιο του στον πολεμικό ναύσταθμο για να διαλυθεί σε παλιοσίδερα. Ο Τέρνερ δεν μπόρεσε να μην νιώσει την θεατρικότητα της στιγμής όπου το ένδοξο παρελθόν παραδίδει την θέση του στο τολμηρό μέλλον και απέδωσε την στιγμή που το ατμόπλοιο οδηγεί το πολεμικό πλοίο στον θάνατο του σε μια έντονη με χρώματα και συναισθήματα δραματική σκηνή.

Ο πίνακας “The Fighting Téméraire tugged to her last Berth to be broken” περ.1840 ελαιογραφία σε μουσαμά 0,91χ1,22μ Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνο, ( Το πολεμικό Τερμέραιερ οδηγείται στον πολεμικό ναύσταθμο για να βυθιστεί ένδοξα ) αντιπροσωπεύει ταυτόχρονα την γοητεία που έλκει η τεχνολογία και τη νοσταλγία του παλαιού, και ο Τέρνερ συνδύασε στον πίνακα αυτό με ένα αριστουργηματικό τρόπο τόσο τον θαυμασμό για τις νέες τεχνολογίες όσο και την μελαγχολία για το τέλος του κόσμου που χάνεται. Ταχύτητα, θόρυβος, τόλμη, έντονα ζωντανά χρώματα περιγράφουν το ατμόπλοιο που σκίζει με -για τα δεδομένα της εποχής- μανία το κύμα. Η δύναμη του ατμού αντικαθιστά την δύναμη του αέρα και παρατηρώντας τον πίνακα απελευθερώνονται στα αυτιά μας οι ήχοι από το δυνατό θόρυβο της μηχανής και το πάφλασμα των κυμάτων που δημιουργεί η πλώρη του. Εκτός όμως από την κίνηση των δύο πλεούμενων όλο το υπόλοιπο θέμα του πίνακα διακατέχεται από παγωμένη ακινησία λες και η πλάση υποκλίνεται στην πορεία του πολεμικού πλοίου προς τον τελικό του προορισμό. Το Téméraire σέρνεται πίσω από το ρυμουλκό σε πλήρη αντίκρουση χρωμάτων και αισθημάτων. Λευκό, αχνό σαν ένα φάντασμα είναι πια ήδη παρελθόν. Αν και ήταν σχεδόν κατεστραμμένο όταν το είδε ο Τέρνερ να ρυμουλκείται επέλεξε να το ζωγραφίσει σε όλη του την μεγαλοπρέπεια όπως όταν βρισκόταν με όλα του τα κατάρτια στητά και σε όλη του την ακμή. Το λευκό του φαντάσματος και το αγέρωχο ύφος που το διακατέχει σε πλήρη αντίθεση με την κινητικότητα και τα χρώματα του ατμόπλοιου εντείνουν την θεατρικότητα της στιγμής. Ο γέρο-«Τεμεραίρ» σαν ένας μεγαλειότατος – κατάδικος οδηγείται επιβλητικός προς τον τόπο της θανάτωσης του. Επάνω αριστερά στο Ιστιοφόρο ένα ημισέληνο φεγγάρι σηματοδοτεί την εμφάνιση της νύχτας και το σκοτάδι της λήθης που θα καλύψει το Τεμεραίρ. Από δεξιά ο ήλιος δύει συμπάσχοντας μέσα σε ένα πλούμισμα βαθιών έντονων χρωμάτων. Ο συμβολισμός εμφανής: Η δύναμη της τεχνολογίας επικρατεί επάνω στην δύναμη της φύσης. Το παλιό εδώ, το ιστιοφόρο, είναι και αυτό μία μορφή τεχνολογίας αλλά μια τεχνολογία που βασίζεται στη αξιοποίηση της φύσης όχι στην χειραγώγηση της. Η ατμομηχανή όμως φέρνει στο προσκήνιο μια νέα τεχνολογία που αναπαράγει τις δυνάμεις της φύσης μέσα στον καυστήρα χαλιναγωγώντας τα στοιχεία της και καταστεί παρωχημένη την τεχνολογία του ιστιοφόρου. Ο πίνακας είναι μια ωδή στην πρόοδο της τεχνολογίας. Θα λέγαμε, και ας είναι υπερβολή, πως είναι ένας φουτουριστικός πίνακας του 19ου αιώνα.

Στις αρχές του 19ου αιώνα η αλματώδη ανάπτυξη των δυνατοτήτων της τεχνολογίας με την αξιοποίηση της θερμοδυναμικής ενέργειας έφερε στους ανθρώπους της εποχής την πρωτόγνωρη μέχρι τότε προσδοκία για ένα κόσμο απεριόριστης υλικής προόδου και συμμετοχής στο παγκόσμιο πλούτο των εθνών.  Η γοητεία που άσκησε το κάλεσμα της αέναης πορείας προς τον υλικό κορεσμό επέτρεψε όπως επισημαίνει ο Ζαν Κλωντ Μισεά μέσα σε διάστημα ιδιαίτερα μικρό, μόλις μιας γενιάς, να «αναδυθεί μια πρωτοφανής πολιτική μορφή, προορισμένη να διαρκέσει μέχρι και σήμερα, της μεταφυσικής της Προόδου και του νοήματος της Ιστορίας που συγκροτεί- από τον 18ο αιώνα και μετά- τον σκληρό πυρήνα όλων των αστικών αντιλήψεων του κόσμου«. Ο Τέρνερ γοητευμένος από τις νέες μηχανές δεν είναι ακριβώς σίγουρος για το τι είναι το νέο που θα φέρουν αλλά παρ’όλα αυτά τις υποδέχεται με ενθουσιασμό. Αναρωτιόμαστε πραγματικά ποια θα ήταν η αντίδραση του Τέρνερ εάν τότε γνώριζε με την ίδια βεβαιότητα που εμείς σήμερα ξέρουμε πως «ο μύθος της μηχανής» που τον συνεπήρε με τόση προσδοκία θα μετατρέπονταν με το πέρασμα των χρόνων στο αρπακτικό που καταβρόχθισε και αλλοίωσε ανεπανόρθωτα τα ίδια φυσικά τοπία που τόσο πολύ τον συγκινούσαν και αποτελούσαν την πνοή για τη ζωγραφική του. Σε κανένα άλλο πίνακα όσο το «Το πολεμικό Τεμεραίρ οδηγείται στον πολεμικό ναύσταθμο για να βυθιστεί ένδοξα» δεν αποτυπώνεται η πλήρη αντίθεση των αισθημάτων που προκαλεί η γοητεία για το καινούργιο που έρχεται και η μελαγχολία για το οικείο που χάνεται…