26/01/2011 |
» Julien Febvre
(Για την ενεργοποίηση των υπότιτλων πατήστε στο CC)
Οι σκηνές που βλέπουμε στο τέλος του ντοκιμαντέρ αποτελούν, ίσως, το προμήνυμα των όσων έπονται σε παγκόσμια κλίμακα. Εκατομμύρια εξαγριωμένοι άνθρωποι, καταδικασμένοι στη φτώχεια, μαζικές εξεγέρσεις και ταραχές…
Δημοσιεύσαμε την πρώτη μας κριτική πάνω στο κίνημα του Zeitgeist περίπου ενάμιση χρόνο πριν, εκφράζοντας σε γενικές γραμμές μια θετική γνώμη. Η πρώτη παρατήρηση, αφορά στον τρόπο που αντιλαμβάνεται τις καταστάσεις. Συγκρούεται με αρκετούς φαντασιακούς μύθους πάνω στους οποίους έχει θεσμιστεί η σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία, όντας επικεντρωμένη στην παραγωγική ανάπτυξη και την ηθική της εργασίας. Η δεύτερη έχει να κάνει με τις πρακτικές λύσεις που προτείνει σχετικά με το πως μπορεί μια νέα δικαιότερη κοινωνία να να λειτουργήσει. Λύσεις που μπορεί να μην είναι οι τέλειες, αλλά είναι σίγουρα (και με το παραπάνω θα λέγαμε) αξίζουν την προσοχή μας. Ωστόσο, επισημάνθηκαν αρκετές ελλείψεις. Πρώτα απ’ όλα, δεν ξεκαθαρίζει, ούτε καν προτείνει τρόπους για την μετάβαση από τον καπιταλισμό στην νέα αυτή κοινωνία, ενώ ένα μεγάλο μέρος της ανάλυσης του αναλώνεται με την αναπαραγωγή υποθετικών επιχειρημάτων, κάτι που δεν διαφέρει από μια θεωρία συνωμοσίας.
Ένα από τα σημαντικότερα λάθη του, όμως, αφορά την θεώρηση περί κεντρικότητας της τεχνολογίας: με βάση τον Jacque Fresco, τον guru του κινήματος, όλες οι πολιτικές ιδεολογίες, όλα τα πολιτικά συστήματα και προτάγματα είναι το ίδιο αναποτελεσματικά (μια τελείως ισοπεδωτική λογική). Απαξιώνοντας, έτσι λοιπόν, κάθε πολιτική έννοια, οι «ειδικοί» του ντοκιμαντέρ μας λένε ότι η λήψη των αποφάσεων σε ότι έχει να κάνει με τον τρόπο λειτουργίας μιας κοινωνίας θα πρέπει να λαμβάνεται μέσω της τεχνολογίας, φτάνοντας σε σημείο να υποστηρίζουν πλήρως ακόμη και την εξάλειψη κάθε ανθρώπινου παράγοντα από τις βάσεις που καθορίζουν την λειτουργία της, καλλιεργώντας έτσι μια τελείως μηχανιστική αντίληψη γύρω την έννοια της ελευθερίας. Στην πραγματικότητα, η εξάρτηση από την παραγωγή (το φαντασιακό του καπιταλισμού) μετατρέπεται σε εξάρτηση από την τεχνολογία. Μια τέτοια εξάρτηση βέβαια, παρά του ότι είναι ετερόνομη (τα πάντα καθορίζονται από το τι θα πουν οι μηχανές και όχι εμείς οι ίδιοι), μπορεί τουλάχιστον να μας εξασφαλίσει μια καλύτερη ποιότητα ζωής σε σχέση με αυτό που προσφέρει το υπάρχον πολιτικό σύστημα. Όμως, δε παύει να είναι αφηρημένη, ίσως και επικίνδυνη. Η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη, όπως προσπαθεί να μας πείσει ο Peter Joseph. Αντανακλά τον γενικό προσανατολισμό της κοινωνίας στην οποία ανήκει (αν δηλαδή ο προσανατολισμός της κοινωνίας τείνει προς την ετερονομία, τότε και οι σχέσεις ανθρώπου και τεχνολογίας θα αναπαράγουν αυτήν την τάση, πράγμα που μπορεί να αποβεί καταστροφικό).
Πέρα απ’ αυτό, το ΖΜ αναλώνεται υπερβολικά σε οικονομικές αναλύσεις οι οποίες όχι μόνο δεν είναι έγκυρες μέχρι ένα σημείο, αλλά δεν έχουν να προσφέρουν σχεδόν τίποτα: οποιαδήποτε αναγωγή στον οικονομισμό (είτε μιλάμε για οικονομία βασισμένη σε πόρους και κατ’ επέκταση τεχνολογική οικονομία, είτε για μονεταριστική οικονομία) δεν μας βοηθά να κατανοήσουμε την αντικειμενικότητα της πραγματικότητας. Αυτό που καθορίζει τον προσδιορισμό των πραγμάτων είναι η θέσμιση της κοινωνίας, δηλαδή, οι κυρίαρχες αξίες πάνω στις οποίες μια κοινωνία οργανώνεται και λειτουργεί (το λεγόμενο φαντασιακό). Η αντικειμενικότητα που βλέπουμε μέσω μιας οικονομικής προσέγγισης είναι αντικειμενικότητα απλά για την εικονική πραγματικότητα και όχι για την Πραγματικότητα εν γενεί. Ακόμη και αν υιοθετήσουμε την άποψη ότι η οικονομική τεχνολογία μπορεί να μας εγγυηθεί μια Α καλύτερη ποιότητα ζωής (πράγμα που ισχύει ως ένα βαθμό), αν ταυτόχρονα εξαλειφθεί ο ανθρώπινος παράγοντας από κάθε τομέα λήψης αποφάσεων μέσα σε μια κοινωνία όπου κυριαρχούν οι μηχανές, πως θα εξελιχθεί η κατάσταση έπειτα από τον θρίαμβο της τεχνολογίας; Ως εκ τούτου, η τεχνοκρατική αντίληψη του ZM, μας οδηγεί στην απόλυτη κυριαρχία ενός επικύνδηνου δογματικού και μηχανιστικού ορθολογισμού.
“Moving Forward” μια σύντομη κριτική:
Το πρώτο μέρος σε μεγάλο βαθμό κυριαρχείται από γνώμες ειδικών που προσφέρουν μια βαθύτερη και πιο ρασιοναλιστική ανάλυσή σε σχέση με αυτό που έχουμε δει στις προηγούμενες δύο ταινίες, απορρίπτοντας την φανταστική κοσμοθεωρία του Adam Smith (το αόρατο χέρι της αγοράς), η οποία δεν είναι τίποτε παραπάνω από μια αμφιλεγόμενη ψευδο-θεωρία, η οποία το μόνο που εξυπηρετεί είναι να διαφεντεύει τους άτοπους και αμφισβητήσιμους θεσμούς του Δυτικού καπιταλισμού. Αυτό που βλέπουμε και αυτό που βιώνουμε καθημερινά είναι ότι η φύση του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού οδηγεί σε ένα είδος πολιτισμικής τύφλωσης, που ορίζεται από την αδυναμία ενός ατόμου να έρθει σε επαφή με το «διαφορετικό» και να δει τα δρώμενα από την οπτική γωνία αυτού του »διαφορετικού», κάτι που εάν συνέβαινε θα μπορούσε να διαλύσει το μύθο του «καπιταλιστικού μονόδρομου» (πως δηλαδή υπάρχει και κάτι άλλο πέραν του καπιταλισμού. Στην δημιουργία αυτής επιθυμητής νοοτροπίας το ΖΜ συμβάλει αρκετά).
1) Το πρώτο μέρος βασίζεται κυρίως στην κοινωνική ψυχολογία, και σε αναλύσεις πάνω στην παγκόσμια οικονομική πραγματικότητα. Η προσπάθεια κατάρριψης του μύθου περί «ανθρώπινης φύσης» η οποία υποστηρίζει ότι η συμπεριφορά μας είναι κληρονομική και καθορίζεται από το γενετικό κώδικα DNA, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί, ως πραγματικά ουσιώδης, αν και οι απόψεις που κυριαρχούν εκφράζουν, σε γενικές γραμμές, την μεταμοντέρνα αντίληψη ότι «δεν υπάρχει ανθρώπινη φύση», ή έμμεσα προωθείται η άποψη του ότι «ο άνθρωπος γεννιέται καλός». Έχοντας, ορθώς, απορρίψει την αντιεπιστημονική άποψη του ότι «τα πάντα καθορίζονται από το DNA» (τον γενικευμένο γενετικό ντετερμινισμό), εν συντομία, θα μπορούσαμε να πούμε εδώ, ότι η έννοια της «ανθρώπινης φύσης», είναι κάτι το τελείως ακαθόριστο (κανείς δηλαδή δεν είναι σε θέση να ορίσει τι ακριβώς θα πει ανθρώπινη φύση και τι όχι).
Ο John C. Maxwell στο βιβλίο του «Το ταλέντο δεν είναι ποτέ αρκετό» ισχυρίζεται ότι «οι άνθρωποι έχουν ίση αξία, αλλά δεν είναι το ίδιο χαρισματικοί μεταξύ τους. Μερικοί άνθρωποι φαίνονται να είναι «ευλογημένοι» με ένα πλήθος ταλέντων. Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε λιγότερες ικανότητες». Εν ολίγοις, διατυπώνει πως όλοι οι άνθρωποι έχουν κάποιο είδους ταλέντο σε κάτι, αλλά αυτό το δώρο θα πρέπει να πραγματοποιείται με βάση το εξής: [...] Αναπτύξτε το ταλέντο που έχετε, όχι αυτό που θέλετε». Αυτή είναι ίσως μια από τις πιο χυδαίες αντιλήψεις που συνεχίζουμε να συναντάμε ακόμα και σήμερα. Όχι μόνο δεν έχει αποδειχτεί ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά καθορίζεται από το DNA, αλλά οι περισσότεροι ψυχολόγοι έχουν απορρίψει την προσέγγιση αυτή. Από την άλλη, έχει ελεγχθεί και αποδειχθεί ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά και η στάση ενός ατόμου διαμορφώνεται από τις αλληλεπιδράσεις του με το ευρύτερο οικογενειακό-κοινωνικό περιβάλλον.
2) Στο δεύτερο μέρος του ντοκιμαντέρ κυριαρχεί ένας ενδιαφέρον μονόλογος του Peter Joseph με αναλύσεις πάνω στην παγκόσμια οικονομία. Αναφέρει κυρίως τους λόγους για τους οποίους θα πρέπει να πραγματοποιηθεί η μετάβαση από το υπάρχον κοινωνικοοικονομικό σύστημα σε αυτό που θα μας επιτρέπει να χειριστούμε θετικά την ενέργεια της φύσης και την τεχνολογία, ενώ θα πρέπει να ξεπεράσουμε διάφορα ταμπού πολιτιστικού σχετικισμού και να αμφισβητήσουμε την παραδοσιακή ιδεολογία προχωρώντας μπροστά σε ένα νέο πιο βιώσιμο κοινωνικό πρότυπο που ονομάζεται «οικονομία βασισμένη στους φυσικούς πόρους». Όμως, όπως είπαμε και παραπάνω, οποιαδήποτε αναγωγή στον οικονομισμό δεν εξυπηρετεί προκειμένου να έρθουμε σε επαφή με την αντικειμενική πραγματικότητα, αλλά ούτε μας βοηθά προκειμένου να προβάλλουμε αξίες καινούριες πάνω στις οποίες θα πρέπει να βασίσουμε τον επιθυμητό κοινωνικό μετασχηματισμό. Το ζήτημα που θα πρέπει πάνω απ’ όλα να τεθεί είναι το πολιτικό ζήτημα, πράγμα που το ΖΜ έχει αγνοήσει τελείως μιας και απαξιώνει κάθε πολιτική έννοια. Αν δηλαδή θέλουμε να αποφύγουμε ακραίες ταξικές κοινωνίες (κοινωνίες όπου ο πλούτος συσσωρεύεται στα χέρια των λίγων προνομιούχων) τότε δεν έχουμε παρά να σκεφτούμε τρόπους για να καταπολεμήσουμε την πολιτική ανισότητα της οποίας απόρροια είναι η οικονομική. Συνεπώς, το πρόβλημα εδώ είναι πολιτικό. Υπάρχει όμως και κάτι περισσότερο απ’ αυτό, το ζήτημα της θέσμισης της κοινωνίας που θέσαμε και παραπάνω: κάτω από μια άλλη μορφή θέσμισης (φυσικά, αναφερόμαστε σε μια κοινωνία δίχως πολιτική ανισότητα, σε αντίθεση με τη σημερινή φιλελεύθερη ολιγαρχία) δεν θα μας απασχολούσαν τέτοιου οικονομικά προβλήματα που σήμερα συνεχίζουν μας ταλανίζουν. Ως εκ τούτου, η αντικειμενικότητα είναι κι αυτή κοινωνικό-ιστορική και εντάσσεται σε συγκεκριμένες μορφές κοινωνιών (τις καπιταλιστικές). Δεν μπορούμε δηλαδή να κάνουμε ανάλυση της συσσώρευσης του κέρδους των μετοίκων στην αρχαία Αθήνα. Διότι στην αρχαία Αθηνά δεν υπήρχε καπιταλισμός όποτε αυτή η ανάλυση δεν ευσταθεί. Δεν υπήρχε καπιταλισμός όχι απλά σαν οικονομικό σύστημα αλλά και ως σύστημα άξιων. Γιαυτό από την αρχαία Αθηνά οι επιφανείς άνθρωποι ήταν πολιτικά πρόσωπα και φιλόσοφοι ενώ για τη δίκη μας ιστορία σε 200 χρόνια ίσως τα ιστορικά πρόσωπα δεν θα είναι πια φιλόσοφοι άλλα οι πλούσιοι καπιταλίστες (Bill Gates) και το star system (Clooney, Jolie κτλ)
Τέλος, παρά το ότι προτείνει ορισμένες έξυπνες λύσεις, απουσιάζει κάποια ανάλυση σε ότι αφορά τους τρόπους με τους οποίους θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί μια κοινωνική αλλαγή, δεν αναλύεται πουθενά η ύπαρξη των κοσμοϊστορικών γεγονότων που σφράγισαν την πορεία των προηγούμενων αιώνων και κυρίως το εργατικό κίνημα. Θα ήταν επίσης πιο σημαντικό να αναλυθούν διάφορες πολιτικές ορολογίες και να δοθούν μερικά παραδείγματα σχετικά με τις διαφορές μεταξύ του σταλινισμού και του ελευθεριακού σοσιαλισμού. Θα βοηθούσε, ίσως, περισσότερο μια περαιτέρω προσπάθεια ώστε το το κοινό να κατανοήσει ορισμένους βασικούς κοινωνικο-πολιτικούς ορισμούς, να ενημερωθεί σχετικά με το τι πήγε στραβά στις επαναστάσεις και τους κοινωνικούς αγώνες του παρελθόντος, τι έχουν πει διάφοροι άλλοι φιλόσοφοι δίχως να αφήνει αναπάντητες τις «επιθέσεις» διαφόρων προπαγανδιστών του καπιταλισμού.
___________________
-Maxwell C.John (2007): Talent is Never Enough: Discover the Choices that Will Take You Beyond Your Talent. Published by Thomas Nelson Inc.
-Melograni Piero, Cochrane G.Lydia (2007): Wolfgang Amadeus Mozart: a biography, Published by University of Chicago Press.
Το άρθρο είναι επίσης διαθέσιμο στα Αγγλικά.
Σύντομο URL: http://wp.me/pyR3u-4lB
Pingback: ZEITGEIST MOVING FORWARD – Δείτε Ολόκληρη την ταινία | ΑΛΗΘΙΝΑ ΨΕΜΑΤΑ – εδώ το ψέμα αληθεύει…
Pingback: Zeitgeist Day 2011 | Eagainst.com - Autonomy against Barbarism
Pingback: Διάσπαση Zeitgeist Movement και Venus Project | Eagainst.com - Autonomy against Barbarism