Menu

EAGAINST.com

Πλωτίνος Ροδοκανάκης, ένας έλληνας αναρχικός – Τέος Ρόμβος

Το ανά χείρας βιβλίο ανήκει σ’ εκείνα που δημιουργούν αμηχανία στον εκδότη, αλλά και μεγάλη ευχαρίστηση στον αναγνώστη. Κάθε εκδοτικός οίκος θέλει να έχει επιτυχημένες σειρές, να εντάσσει τα βιβλία του σε κατηγορίες: «Ελληνική Λογοτεχνία», «Ξένη Λογοτεχνία», «Ιστορία» κ.λπ. Υποθέτω πως το ίδιο πρόβλημα θα είχε και η ΗΛΕΚΤΡΑ με το τελευταίο βιβλίο του «αιρετικού» συγγραφέα Τ. Ρόμβου, για τον – άγνωστο στην Ελλάδα – Πλωτίνο Ροδοκανάκη, κλασικό αναρχικό φιλόσοφο του 19ου αιώνα, θεμελιωτή του αναρχικού κινήματος στο Μεξικό και έναν από τους ιδρυτές του εργατικού – επαναστατικού κινήματος σ’ αυτή τη χώρα, που τόσο τον αναγνωρίζει και τον τιμά. Άγαλμά του βρίσκεται σε κεντρική πλατεία της Πόλης του Μεξικού. Θα έπρεπε να φτάσει ο 21ος αιώνας για να τον γνωρίσουν οι συμπατριώτες του εδώ στην Ελλάδα, χάρη στη δημιουργική τρέλα του Ρόμβου, που δέκα ολόκληρα χρόνια γύριζε τον κόσμο ερευνώντας αρχεία, βιβλιοθήκες, ακόμα και νεκροταφεία, για να βρει στοιχεία για τη ζωή του Ροδοκανάκη, και χάρη στις εκδόσεις ΗΛΕΚΤΡΑ, που «προξένησαν» αυτό το βιβλίο – γιατί δεν έφτασαν τα χειρόγραφα στον εκδοτικό οίκο έτοιμα, έφτασε μόνο μια ιδέα, και ο εκδοτικός οίκος παρήγγειλε τη συγγραφή αυτού του έργου.

Το συγγραφικό έργο του Ροδοκανάκη περιλαμβάνει βιβλία και άρθρα που κάποτε θα πρέπει να μεταφραστούν και στα ελληνικά. Για τη δράση του στο Μεξικό έχουμε κάποιες μαρτυρίες, έστω και ελλιπείς. Για την ίδια τη ζωή του υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία ούτε καν μία φωτογραφία του. Δεν έγραψε αυτοβιογραφία, όπως ο Τρότσκι, και το αιμοσταγές καθεστώς του δικτάτορα Ντίαζ δεν επέτρεψε στους συντρόφους και τους μαθητές του να περισυλλέξουν τη μνήμη του και να την καταθέσουν γραπτώς. Φανταστείτε ένα βιβλίο για τον Άρη Βελουχιώτη στη διάρκεια της Χούντας. Αδιανόητο! Η εξουσία, η κάθε εξουσία έχει πάντα ως πρώτο μέλημα τη δολοφονία της ιστορικής μνήμης και την αναθεώρηση της Ιστορίας, που την ξηλώνει και τη ράβει στα μέτρα της.

Ο Ρόμβος δεν χαρακτηρίζει το βιβλίο του ιστορικό, αλλά ούτε και μυθιστόρημα – σέβεται απολύτως την ιστορία του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα τόσο στην Ευρώπη όσο και στο επαναστατημένο Μεξικό. Εντούτοις, η προσωπικότητα του Πλωτίνου βγαίνει ανάγλυφη. Θυμίζει δουλειά αρχαιολόγου, που βρίσκει ένα θραύσμα κάποιου ψηφιδωτού και προσπαθεί να συμπληρώσει το υπόλοιπο, ή, με λίγα ευρήματα της παλαιολιθικής ή νεολιθικής εποχής, να καταλάβει πώς λειτουργούσαν αυτές οι μακρινές κοινωνίες. Και, όχι σπάνια, τα αποτελέσματα είναι θαυμαστά, Πώς γίνεται αυτό; Νομίζω πως είναι θέμα εσωτερικής επικοινωνίας του ερευνητή με το εύρημά του. Αν μπει στον κόσμο του ευρήματός του, αν κατανοήσει δηλαδή τη λογική του, τότε είναι σαν να μαθαίνει μια ξένη γλώσσα, και τις άγνωστες λέξεις να τις καταλαβαίνει από τα συμφραζόμενα, μέχρι να τις επιβεβαιώσει ή να τις απορρίψει το λεξικό, ή η πραγματικότητα. Νομίζω πως αυτό έκανε ο Ρόμβος.

Έγινε σύντροφος με το φάντασμα του Πλωτίνου και συγκατοίκησαν για δέκα χρόνια. Όπως προκύπτει από τις προηγούμενες μυθιστορηματικές καταθέσεις του Ρόμβου, που έχουν στον ορίζοντά τους έντονες βιογραφικές μαρτυρίες, είναι και ο ίδιος ένας «κοσμοπολίτης της καρδιάς», με «πατρίδα ολόκληρο τον κόσμο», που επιδιώκει την ευτυχία του ανθρώπινου γένους. Το ευαγγελικό «αγαπάτε αλλήλους» που χρησιμοποιούσε ο Ροδοκανάκης θα μπορούσε να ήταν και το πρώτο σύνθημα των αναρχικών. Και ο Ροδοκανάκης δεν έβλεπε αντίθεση ανάμεσα στο Ευαγγέλιο και την αναρχία. Το πρόβλημα με τον χριστιανισμό είναι όταν γίνεται κρατική ιδεολογία, και ο “αυτοκράτωρ” δίνει τα δικά του τυραννικά χαρακτηριστικά στον Θεό, όταν τον κάνει κυριολεκτικά σαν τα μούτρα του. Στις χώρες που ο χριστιανισμός (σ’ όποια του εκδοχή, ανατολική ή δυτική) έγινε ιδεολογία, δεν προσκυνούμε τον Θεό, αλλά την εξουσία.

Πέρα από τις λογοτεχνικές αρετές του, το βιβλίο διαβάζεται και σαν μυθιστόρημα, χωρίς ακαδημαϊκές επιβαρύνσεις και υποσημειώσεις, που συχνά δεν είναι καθόλου αθώες, αλλά υποδηλώνουν κάποιον ναρκισσισμό γνώσεων. Είναι ένα βιβλίο βαθύτατα πολιτικό, χωρίς όμως να το δηλώνει. Καταρχήν, είναι μια πράξη αγάπης, αλληλεγγύης στη χαμένη μνήμη του Ροδοκανάκη· μια μνήμη που την κάνει κτήμα μας. Κατά δεύτερο λόγο, ο Ρόμβος κατορθώνει και κάνει μια “ακτινογραφία” της γέννησης ενός κινήματος. Στο σημείο αυτό, το βιβλίο γίνεται εξαιρετικά επίκαιρο. Τι απομένει σήμερα, μετά τον παροπλισμό του Σοβιετικού Κομμουνισμού, που ήταν όντως μια ατμομηχανή του παγκόσμιου κινήματος; – κακιά μηχανή, βέβαια, και γι’ αυτό χάλασε και αχρηστεύτηκε. Απομένει μια ζοφερή πραγματικότητα, που δεν διαφέρει και πολύ από αυτή του 19ου αιώνα. Απομένει, επίσης, το αίτημα της ανατροπής αυτής της πραγματικότητας – όπως μας έδειξαν ο Σαιν Σιμόν, ο Φουριέ και ο Προυντόν, οι δάσκαλοι του Πλωτίνου Ροδοκανάκη, που δεν κατέστρεφαν τίποτε αν προηγούμενα δεν είχαν βρει το εναλλακτικό μοντέλο, έστω και σε μικροκλίμακα, έστω με ένα σχολειό, με έναν συνεταιρισμό ή, ακόμα, με ένα μικρό «φαλανστήριο» – που θα αλλάξει την προσωπική μας στάση απέναντι στη ζωή. Όλα ξεκινούν ταπεινά, σχεδόν ανεπαίσθητα.

(από τον πρόλογο του βιβλίου)

Περίληψη βιβλίου

Στα 1861 ένας Έλληνας σοσιαλιστής, ο Πλωτίνος Ροδοκανάκης, ταξιδεύει από την Ευρώπη στο Νέο Κόσμο. Έχει σπουδάσει ιατρική στη Βιέννη και στο Βερολίνο, φιλοσοφία στο Παρίσι και είναι γαλουχημένος με τις φιλοσοφικές ιδέες και τις πολιτικές θεωρίες της εποχής.

Επηρεασμένος από τον Σαιν Σιμόν, τον Πιερ Ζοζέφ Προυντόν και τον Κάρολο Φουριέ φτάνει στο Μεξικό με σκοπό να εφαρμόσει τις ιδέες του Σοσιαλισμού για τις οποίες αγωνίστηκε με συνέπεια επί 25 χρόνια. Στη χώρα αυτή ο Έλληνας σοσιαλιστής μπόλιασε ιδέες που αλλού δύσκολα γίνονταν κατανοητές. Την ίδια εποχή, η ιδέα και μόνο ότι η ιδιοκτησία είναι κλοπή αντιμετωπιζόταν στην Ευρώπη, με ιερή αγανάκτηση και αποτροπιασμό, αντίθετα από το Μεξικό όπου από αιώνες ίσχυε στους Ινδιάνους η λογική της κοινοτικής γης (Calpuli) την οποία είχαν σφετεριστεί οι μεγαλοκτηματίες. Το «Γη και Ελευθερία», σύνθημα των εξεγέρσεων που ξέσπασαν τις μέρες εκείνες, έμελλε να γίνει το σύμβολο της κατοπινής επανάστασης του Ζαπάτα.

Ο Πλωτίνος Ροδοκανάκης παρέμεινε σε όλη του τη ζωή αγωνιστής, συνεπής στις ιδέες του κι έγινε γνωστός ως ο ιδρυτής του μεξικάνικου αναρχισμού και μια από τις σημαντικότερες μορφές του πρώιμου εργατικού κινήματος. Με το έργο του επηρέασε σημαντικά το αγροτικό και το εργατικό κίνημα συντελώντας στην προώθηση μερικών από τους σημαντικότερους κοινωνικούς στόχους του. Οι ιδέες και η δράση του, όπως ήταν φυσικό, σε μια συντηρητική κοινωνία και σε μια εποχή έντονων πολιτικών και κοινωνικών ανακατατάξεων στο Μεξικό, συνάντησαν πολλές αντιδράσεις. Εκείνος, όμως, ήταν πάντα έτοιμος να υπερασπιστεί τα δικαιώματα των φτωχών και κατατρεγμένων κάνοντας πολεμική στους ισχυρούς αντιπάλους του, που μάχονταν τις πολιτικές του ιδέες, όπως αποδεικνύει η πληθώρα των άρθρων που δημοσίευσε στις εφημερίδες της εποχής.

Το όνομα του Πλωτίνου Ροδοκανάκη θα φωτίζει το όραμα για Ισότητα και Δικαιοσύνη των ξεχασμένων της μεξικανικής γης, δίπλα σ’ εκείνο του Εμιλιάνο Ζαπάτα, που παραμένει ο θρυλικός ήρωας των απόκληρων του Μεξικού και που στο όνομά του εξεγείρονται ακόμα και σήμερα οι καταπιεσμένοι.