Σύστημα των οικονομικών αντιφάσεων ή η φιλοσοφία της αθλιότητας – Π.Ζ Προυντόν

Μια δίδυμη έκδοση του «Συστήματος των οικονομικών αντιφάσεων ή Φιλοσοφία της Αθλιότητας» του Proudhon και του έργου του Marx «Η Αθλιότητα της φιλοσοφίας» μας ήρθε από το Παρίσι για να μας ξαναθυμίσει μια ιστορική ιδεολογική μονομαχία πριν από 140 περίπου χρόνια στον διαμορφούμενο χώρο του ευρωπαϊκού πνεύματος και της επαναστατικής πρακτικής της εποχής εκείνης.

Είναι γνωστό ότι η «Αθλιότητα της Φιλοσοφίας» είναι γραμμένη απευθείας στη γαλλική γλώσσα από τον ίδιο τον Marx και δημοσιεύτηκε στα 1847, μεταφράστηκε δε στα γερμανικά από τους Μπερνστάϊν και Κάουτσκυ με πρόλογο του Engels στα 1885. Στα ελληνικά κυκλοφορεί η μετάφραση της Γ. Δεληγιάννη, έκδοση 4η του εκδοτικού οίκου Γεράσιμου Αναγνωστίδη. Για όσους ασχολούνται με την ξένη βιβλιογραφία πάνω σ’ αυτό το θέμα, θα έχουν βέβαια υπόψη τους τις αλλεπάλληλες γαλλικές ξεχωριστές εκδόσεις των δυο έργων του Proudhon και του Marx, και δεν πρόκειται εδώ να αναφερθώ σ’ αυτές. Εδώ κυρίως σχολιάζω την τελευταία δίδυμη έκδοση του 1983, από την F£d£ration Anarchistc στο Παρίσι. Τα πλήρη κείμενα των δύο έργων μαζί με τους προλόγους και τα σχόλια της αναρχικής ομάδας «Frcssnes – Antonu». που επιμελήθηκε την έκδοση, πιάνουν τις χίλιες περίπου σελίδες συνολικά, σε τρεις τόμους. Η «Φιλοσοφία της Αθλιότητας» του Proudhon πιάνει τους δυόμισυ τόμους και μόλις καλύπτει τον μισό τόμο στο τεύχος του ΙΙΙου τόμου, το απαντητικό κείμενο του Marx.

Από την τελευταία αυτή έκδοση έγινε και η παρούσα μετάφραση του έργου του Proudhon «Η Φιλοσοφία της Αθλιότητας». Η μετάφραση έγινε από το φίλο συγγραφέα Επ. Ξενόπουλο, που δεν είναι μονάχα ένας ικανότατος ειδικά γλωσσικός μεταπλάστης φιλοσοφικών και ψυχολογικών κειμένων όπως: η «Συνείδη» του Η. Ey 1983, και «Κατηγορίες.και νόμοι της διαλεκτικής» του A. Cheptoulin. 1983 στην ίδια σειρά εκδόσεων του Γερ. Αναγνω-
στίδη, αλλά πρωτότυπος συγγραφέας του αξιόλογου έργου: «Η διαλεκτική
της Συνείδησης», 1979.

Τα έργα του αναρχο-σοσιαλιστή Proudhon έθελγαν, ομολογώ, τον επαναστατικό ρομαντισμό των πρώτων νεανικών μας χρόνων, όταν στην καθυστερημένη Ελλάδα η μαρξιστική φιλολογία βρισκόταν ακόμα στο «Αλφάβητο του Κομμουνιστικού» και στην πρώτη μετάφραση από τα γερμανικά του «Κομμουνισμού Μανιφέστου» από τον ποιητή Κώστα Χατζόπουλο το 1911. Σήμερα που η σοσιαλιστική βιβλιογραφία όλων των αποχρώσεων και η Μαρξιστική θεωρία και πρακτική με τους πολύχρονους αγώνες της έχει φτάσει και στη χώρα μας σε κάποιο σημαντικό σχετικά επίπεδο, τα πληθωρικά κείμενα του Proudhon που κλωθογυρίζουν σε μια στάσιμη διαλεκτική, έχουν χάσει την αρχική γοητεία τους.

Ωστόσο, εκτός από το γενικότερο ιστορικό ενδιαφέρον που παρουσιάζουν τα κείμενα του Proudhon για τους μελετητές, είναι και το ειδικό ενδιαφέρον που παρουσιάζει η νέα έκδοση χάρη στην οπτική γωνία με την οποία βλέπουν και σήμερα οι αναρχικοί τους «παράλληλους βίους» των δυο αντίπαλων μαχητών και συγκρίνουν το τεράστιο έργο τους.

Είναι φανερή η προσπάθεια των εκδοτών με την ευκαρία των εκατόχρονων από το θάνατο του Marx να ανασυρθεί από τη μοιραία αφάνεια η μορφή και το έργο του Αναρχικού Δασκάλου Proudhon, που στάθηκε κατά τη γνώμη τους ο εμπνευστής του Μπακούνιν και τόσων άλλων προσωπικοτήτων της θεωρίας και της πρακτικής του Αναρχισμού. Πρώτο στοιχείο είναι τα αντιπαραβαλόμενα βιογραφικά δεδομένα των δυο συγγραφέων, όπου ο προλετάριος Proudhon βρίσκεται αντιμέτωπος με τον αστό Marx, σύμφωνα πάντοτε με τη γνώμη των εκδοτών.

Ο Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865), γυιός ενός βαρελά και μιας μαγείρισσας, δούλεψε αρχικά σαν αγελαδάρης, ύστερα έγινε τυπογράφος, διορθωτής κειμένων από δοκίμια, αρχιεργάτης τυπογραφείου και από το
1847 προσπαθεί να αποζήσει από τη δημοσιογραφία.

Ο Karl Marx (1818-1883) έχει διαμετρικά αντίθετες ρίζες καταγωγής, κοινωνικής αγωγής και παιδείας από-τον προλετάριο-αγωνιστή Proudhon. Είναι γυιός του φιλελεύθερου δικηγόρου Ερρίκου Marx και της Ενριέτας Πρέσπουργκ, που κατάγονταν από οικογένειες Ραββίνων. Η οικογένεια του Marx για να αποφύγει τις αντισημιτικές διώξεις, που επακολούθησαν μετά την προσάρτηση της Ρηνανίας στην Πρωσία, ασπάστηκε το 1817 τη θρησκεία των Διαμαρτυρόμενων. 0*Κάρολος Marx ήταν μελετηρός σπουδαστής, αλλά σύμφωνα με τους εκδότες, αυταρχικός και εγωιστής. Μέσα από τις υψηλές σχέσεις της οικογένειας Marx με την οικογένεια του μυστικό σύμβουλου της Πρωσικής Αυλής Λούντθιχ φον Βετσφάλεν, ο Κ. Marx συνδέθηκε στενά με την κόρη του Συμβούλου, την Τζένη φον Βετσφάλεν μελλοντική σύζυγό του, πιστή βοηθό και σύντροφό του ώς το τέλος.

Αυτού του είδους η βιογραφική αντιπαράθεση με βάση τη στενή οικογενειακή καταγωγή, που συνεχίζεται επίμονα και προσωπολατρικά, από μια σύγχρονη περιθωριακή ομάδα του Αναρχισμού, δεν δίνει αντικειμενικά και το προβάδισμα στον Proudhon σε ό,τι αφορά τον καθοριστικό ρόλο που έπαιξαν οι δυο άντρες στην ιστορία των κοινωνικών θεωριών και της πρακτικής δράσης. Με τα ίδια στενά κριτήρια βιογραφείται κι ο Engels που σαν γυιός βιομήχανου έζησε στην νεότητά του με αριστοκρατικές συνήθειες και συναναστροφές με την ανερχόμενη τάξη της αγγλικής Centry.

Το ότι οι δυο Διόσκουροι του επιστημονικού σοσιαλισμού Marx – Engels αναδείχτηκαν στην πράξη οι μεγάλοι ηγέτες και δάσκαλοι του προλεταριάτου, δεν φαίνεται να λέει πολλά πράγματα στους εκδότες. Όμως για το πώς
διαμορφώνεται η ταξική συνείδηση μέσα από την ταξική πάλη σε μια καπιταλιστική ανταγωνιστική κοινωνία και πώς δρα ψυχολογικά στις μάζες και από ποιους δρόμους, άμεσα ή έμμεσα, επηρεάζει τα άτομα, ανεξάρτητα από την προσωπική τους γενετική καταγωγή, για το πώς διαμορφώνεται μέσα από την ταξική πάλη σαν αντανάκλαση της κοινωνικής πραγματικότητας η ιδεολογία, δεν απασχολεί τους αναρχικούς εκδότες.

Όταν ο Marx αποκαλεί «μικροαστό» τον Proudhon δεν αναφέρεται βέβαια στην προσωπική του καταγωγή, αλλά στην κυρίαρχη μικροαστική του ιδεολογία, που αντανακλάται στο έργο του. Τοποθετώντας ιστορικά το έργο και τη δράση του Proudhon πρέπει να παραδεχτούμε, ότι· αυτός βάζοντας χέρι με προκλητική τόλμη στα ιερά και τα όσια της καπιταλιστικής οικονομίας και στο δίκαιο της ιδιοκτησίας στο έργο του: «Τί είναι η ιδιοκτησία;» στα 1840, προκάλεσε βίαιες αντιδράσεις από την αστική τάξη. Ακολούθησε: «Η Γέννηση του Νόμου και της Τάξης στην Ανθρωπότητα» το 1843 όπου ανακηρύσσει την εργασία ως το μόνο πραγματικό κεφάλαιο. Αρχικά αποκτά μεγάλο κύρος στις εργατικές μάζες που βρίσκονται σε επαναστατικό οργασμό την περίοδο αυτή. καθώς με την ραγδαία βιομηχανική ανάπτυξη το Προλεταριάτο αποκτά συνείδηση της δύναμής του. Γρήγορα όμως η αρχική του ορμή τόσο στο θεωρητικό του έργο, όσο και στην πράξη σπάει και o Proudhon παίρνει το δρόμο του συμβιβασμού και του αναθεωρητισμού.

Για να σταθούμε στο «Σύστημα των οικονομικών αντιφάσεων ή η φιλοσοφία της αθλιότητας» όπως είναι διαζευκτικά ο πλήρης διατυπωμένος τίτλος του έργου του Proudhon, θα δούμε αν έχουμε την υπομονή να το διαβάσουμε, σε αντιπαραβολή με τη μαρξιστική κριτική στην «Αθλιότητα της φιλοσοφίας» του Marx, το διαλεκτικό πελάγωμα του Proudhon.

Η ορμητική εμφάνιση στην ιδεολογική κονίστρα του νεαρού Marx – είναι δέκα χρόνια νεότερος από τον αντίπαλό του – με τη σπινθηροθόλα κριτική του, την ώρα που ο Proudhon αρχίζει να κάμπτεται, αποτελεί ίσιος το σημαντικότερο ορόσημο στην ιστορία των κοινωνικών θεωριών και λαϊκών κινημάτων. Ο Marx μπαίνει στη μάχη με τελείως νέα εφόδια και όπλα στη Γαλλία του ουτοπικού σοσιαλισμού και των πλουραλιστικών ιδεολογικών απόψεων. Τέλειος κάτοχος τη χεγκελιανής διαλεκτικής, έχει περάσει σαν ηγετικό στέλεχος στην αριστερή πτέρυγα των νεοχεγκελιανών, φέρνει δε μαζί του και την πείρα της αποτυχημένης εξέγερσης στη Σιλεσία του 1844.

Στην «Αθλιότητα της φιλοσοφίας» ο Marx το 1847 αμφισβητεί τον μικροαστικό σοσιαλισμό του Proudhon. Ίσως χρειαζότανε σειρά άρθρων προκειμένου να παρουσιαστεί αναλυτικά η ενδιαφέρουσα αυτή κριτική του Marx πάνω στα επί μέρους θέματα, όπως είναι τα κεφάλαια: «Για την αξία χρήσης και την ανταλλακτική αξία», «Για τον καταμερισμό της εργασίας και τις μηχανές», «Για τη μεταφυσική στην πολιτική οικονομία», «Για τον ανταγωνισμό και τα μονοπώλια». «Για την ιδιοκτησία και την πρόοδο», «Για τις απεργίες και την αλληλεγγύη των εργατών» κ.ά.

Πρόθεσή μου είναι στο σύντομο αυτό πρόλογο στην ελληνική έκδοση, να σχολιάσω την όψιμη προσπάθεια των αναρχικών να ανασκευάσουν ή το λιγότερο να υποβαθμίσουν την κριτική του Marx και να δικαιολογήσουν το
ερώτημα που από καιρό έχει ανακύψει, γιατί ο πολυγραφότατος και επιθετικότατος Proudhon δεν απάντησε στην κριτική του Marx.

Για τις σχέσεις Marx – Proudhon πολύ λίγα στοιχεία έχουν διασωθεί. Φαίνεται ότι οι σχολιαστές της νέας έκδοσης, χρειάστηκανν μεγάλες προσπάθειες για να αντλήσουν από τα Carnets και τα χειρόγραφα του Proudhon διάφορα στοιχεία, να καταφύγουν ακόμα σε μαρτυρίες άλλων αντιμαρξιστών συγγραφέων, για να συρράψουν μια σχετικά πολυσέλιδη εισαγωγή και να διανθίσουν τα κείμενα με υποσημειώβεις. Σύμφωνα με τις απόψεις των σχολιαστών, ο Proudhon ήτανε γνωστός σαν σκληρός πολεμιστής σε ολόκληρη την Ευρώπη, όταν ο Marx ήρθε τελείως άγνωστος στο Παρίσι. Eίναι δυο άνθρωποι εντελώς διαφορετικοί από την καταγωγή και ιδιοσυγκρασία.

Στο τέλος του 1844, με τη μεσολάβηση του Μωϋσή ‘ Ες ο Marx γνωρίζεται με τον Proudhon. Το 1846 το Φλεβάρη ο Marx κι ο Engels ανοίγουν αλληλογραφία με τους κομμουνιστές και το Μάη του ίδιου χρόνου ο Marx γράφει στον Proudhon με διπλό σκοπό: απ’ τη μια ο Proudhon να γίνει ο δικός του αντεπιστέλλων στο Παρίσι, απ’ την άλλη να τον αποσπάσει από την επίδραση του Grun, τον νεαρό γερμανό φιλόσοφο, μαθητή του Feuerbach, με τον οποίο είχε συνδεθεί ο Proudhon φιλικά παρά τις πολλές ιδεολογικές διαφορές τους. Ο Grun είναι ουμανιστής, ο Marx κομμουνιστής. Οι δυο αυτές τάσεις, του Grun και του Marx, δημιουργούσαν αμφισβητήσεις στους Γερμανούς πρόσφυγες στο Παρίσι που έτειναν να προσκολληθούν στον Proudhon.
Ο Marx κι ο Engels στην « Αγια Οικογένεια» και ο Grun στη «Σοσιαλιστική Κίνηση» εκθέτουν τις σχέσεις τους με τον Proudhon. Το βιβλίο των Marx κι Engels, σύμφωνα με τους αναρχικούς σχολιαστές, είχε πολύ μικρότερη επιτυχία από το βιβλίο του αντίπαλού του Grun, που παραμένει τελικά κι ο εκπρόσωπος του Proudhon για τους Γερμανούς στο Παρίσι.

Στην επιστολή του Marx στον Proudhon, που την προσυπογράφουν με σύντομα υστερόγραφα ο Gigot κι ο Engels, ο Grun αποκαλείται «τσαρλατάνος». Η επιστολή του Marx και η απάντηση του Proudhon δημοσιεύονται
στο τέλος του ΙΙΙου τόμου (βλ. και ελληνική μετάφραση στην «Αθλιότητα της φιλοσοφίας» του Marx, έκδοση Γερ. Αναγνωστίδη). Στις 12 Αυγούστου 1846 ο Engels έρχεται στο Παρίσι να οργανώσει το δίκτυο ανταποκριτών, να καταπολεμήσει τον Grun που μεταφράζει στα γερμανικά τον Proudhon, να μειώσει την επιρροή του Proudhon πάνω στους Γερμανούς και να αποκαταστήσει, σαν υπέρτατο ηγέτη του διεθνούς κομμουνισμού, τον Karl Marx.

Τον Οκτώβρη του 1846 κυκλοφορεί το επίμαχο έργο του Proudhon το «Σύστημα των οικονομικών αντιφάσεων ή η Φιλοσοφία της Αθλιότητας», πολυσέλιδο και καρπός τριών ετών μελέτης. Πολλοί σχολιαστές το βρίσκουν
σκοτεινό. Ο Proudhon πιστεύει ότι όλα τα συνδέει και τα πραγματεύεται με την αναλυτική μέθοδο «μιας διαλεκτικής κατά συντεταγμένες» όπως την είχε εκθέσει σε προηγούμενα έργα του. «θέλω να καταδείξω, γράφει ο Proudhon στο φίλο του φιλόλογο ‘ Ακκερμαν στις 24 του Οκτώθρη του 1944, ότι όλα τα δεδομένα της πολιτικής οικονομίας, της νομοθεσίας, της ηθικής και της εξουσίας είναι στοιχειωδώς αντιτιθέμενα. Είναι αντιτιθέμενα όχι μόνο μεταξύ τους, αλλά και μέσα στον εαυτό τους, πάντως όλα αναγκαία και
ανεξέλεγκτα».

Μετά το θάνατο του Proudhon (1865) ο Marx θα γράψει στο «Σοσιαλδημοκράτη» ένα άρθρο, σύμφωνα με τους οπαδούς του Proudhon, μνησίκακο, όπου με έπαρση θα ισχυριστεί ότι αυτός εμύησε τον Proudhon στον χεγκε-
λιανισμό. Τον ισχυρισμό του Marx θα τον επαναλάθουν οι ιστορικοί σχολιαστές του μαρξισμού. Ομως ο Proudhon είχε μελετήσει τη γερμανική φιλοσοφία από το 1839 από Γάλλους συγγραφείς, γιατί ο ίδιος δεν ήξερε γερμανικά και επί πλέον από τον αντίπαλο του Marx, τον Grun, θα αντιτείνουν οι προυντονικοί. Η γνωριμία του Proudhon με τον Marx είναι, λένε, ασήμαντη. Τέλος η διαλεκτική του Proudhon δεν οφείλει τίποτα στο Hegel. Η διαλεκτική του είναι ταυτόχρονα η διαμόρφωση του μηχανισμού της οργάνωσης και της εξέλιξης των κοινωνιών και μια μέθοδος αιτιοκρατική, που αποτρέπει το δογματισμό. Ο κόσμος εμφανίζεται στον θεατή σαν μια ποικιλία, πολλότητα από στοιχεία αμετάβλητα, ταυτόχρονα ανταγωνιστικά και μονωμένα.
Η αντινομία που είναι ο συστατικός τύπος αυτού του πλουραλισμού, είναι μια σύζευξη δυνάμεων, ταυτόχρονα ανταγωνιστικών και αλληλοσυμπληρούμενων.

Η λύση, η αποσύνθεση αυτής της αντινομίας είναι αδύνατη, γιατί από την ύπαρξή της προκύπτει η κίνηση και η ζωή. Η συνθετική μέθοδος είναι τεχνητή, πλαστή, που προκαλεί το θάνατο. Αριστα αυτές οι αντινομίες, που
αμφιταλαντεύονται μπορούν να βρουν μια ισορροπία, πάντοτε ασταθή, γιατί το τέλειο δεν υπάρχει και δεν μπορεί να τεθεί παρά σαν ένα σημείο εκκίνησης προς ένα συλλογισμό, ποτέ σαν μια πραγματική δυνατότητα.
Αυτές οι αντινομίες οργανώνονται σε ένα τύπο, μια φόρμα κατά σειρές, συστοιχίες. Ο σεβασμός, η αποδοχή της αντινομίας είναι η πηγή της ελευθερίας, τόσο της ατομικής όσο και της ομαδικής, της κοινωνικής, καταλήγουν οι προυντονιστές. Ανακαλύπτοντας μια σειρά αντινομιών, είναι να διακρίνεις, να κατανοείς την ενότητα μέσα στην πολλαπλότητα. Αίροντας την αντινομία η πρόοδος, η εξέλιξη των όντων είναι ανεξήγητη. Αίροντας τη «σειρά», διακόπτοντας τη γραμμή της αλληλουχίας, ο κόσμος δεν είναι πια παρά ένα ανακάτωμα από τερατώδεις αντιθέσεις. Οι αντινομίες παίζουν, αμφιταλαντεύονται και ισοζυγιάζονται, ισορροπούν είτε μεταξύ τους είτε με άλλες αντινομίες, αλλά δεν υπάρχει δυνατότητα αποσύνδεσης. Ένα ισοζύγιο, μια ισορροπία δεν είναι μια τεχνητή σύνθεση.

Η αντινομία δεν αίρεται. Εδώ είναι το βασικό σφάλμα του Hegel, λέει ο Proudhon. Η αποκάλυψη της λογικής των πραγμάτων του κόσμου επιτρέπει την επεξεργασία μιας αιτιοκρατικής μεθόδου, μιας πορείας του πνεύματος
από μια ιδέα σε άλλη, ανάμεσα από μια ιδέα ανώτερη μέσα από μια σειρά ιδεών. Τέλος αυτή η πορεία των ιδεών γεννημένη σαν αντανάκλαση της πραγματικής πορείας, δεν παύει να ενσαρκώνεται ξανά στην πραγματικότητα, γιατί κάθε ιδέα βγαλμένη από την πράξη, οφείλει και να επανέλθει στην πράξη. Έτσι η προυντονική διαλεκτική των διατεταγμένων σειρών, όπως γράφει ο Ζαν Μπανκάλ στο έργο του «Ο Proudhon, ο πλουραλισμός και η αυτοδιαχείριση», αποκαλύπτεται σαν μια μέθοδος «ιδεο-ρεαλιστική», που
αντιτίθεται στον υλισμό και τον ιδεαλισμό ταυτόχρονα.

(απ’ τον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης, εκδόσεις Γερ. Αναγνωστίδη)

• EN: Your comment will be visible after approval. Please check the terms of use.

• EL: Τα σχόλια δημοσιεύονται κατόπιν έγκρισης. Για περισσότερες πληροφορίες δείτε τους Όρους χρήσης.